KOOM TXOOS LIV XWM (2)

I. LUB CAIJ TXHIM COV TUAM TSEV TEEV NTUJ (TIAM 11-13)

Txij xyoo 1050 mus txog xyoo 1350 yog lub caij cov kws piav txog Aws Los Pas kwv huam tis kam lub npe tias ‘lub caij nruab nrab’ (Middle age), tab sis peb yuav hais tias yog ‘lub caij txhim cov Tuam Tsev Teev Ntuj’ vim tias lub caij ntawd lub Koom Txoos Kav Tos Liv pib txhim cov Tuam Tsev Teev Ntuj zoo nkauj ntau, thiab cov Tuam Tsev Teev Ntuj ntawd tseem ua ib lub cim los txog tav no tias lub caij ntawd lawv ntseeg txog Tswv Ntuj zoo, lub Koom Txoos muaj hwj chim.

1. Lub Koom Txoos Muaj Hwj Chim
1.1. Txhim Cov Tuam Tsev Teev Ntuj Zoo Nkauj

Nyob hauv tiam 11 cov ua Ntuj kev cai kheev ‘tawm rooj fiv Ntuj’ (pilgrimage), lawv ua tej pab coob kawg ua ke mus xyuas tus Hauv Paus Xa Lus Yas Kos lub ntxa nyob hauv lub tsheej Koos Pos Tes nyob Is Npes Lias teb. Thaum lawv ua ‘xyoo ntshiab’ (Jubilee) thawj zaug nyob Los Mas, muaj ob plhom tus neeg ntseeg tawm rooj fiv Ntuj mus xyuas Pob Zeb lub ntxa nyob Los Mas. Tas niaj tas xyoo cov neeg tawm rooj fiv Ntuj nyob Los Mas muaj nto ob puas txhiab leej.

Tas lub caij lawv tawm rooj fiv Ntuj, lawv nco txog txoj kev teev Ntuj thiab tsim koob hmoov tseg, lawv nco txog lawv cov neeg tuag uas xub tau tawm rooj dua lawv raws tej txoj kev ntawd, lawv nco txog tas ib tsoom Leej Ntshiab vim lawv xav hwm cov Leej Ntshiab mas lawv thiaj li tshwv xeeb mus kev li ntawd. Ntau leej tawm rooj fiv Ntuj vim lawv xav them txim txhaum.

Thaum lawv mus txog chaw lawm, lawv nyob ntev hnub teev Ntuj, lawv yuav tej yam los cia saib dab muag tas ib sid. Lawv nqa ib lub pob zeb los ib co av, los lwm yam rov qab los tsev. Lawv rov los txog tsev mas lawv piav tas puas tsav yam uas lawv tau pom rau sawv daws mloog. Lawv nco ntsoov tseg tas ib sid.

Txoj kev tawm rooj fiv Ntuj zoo li ntawd tau pab tas sawv daws kom muaj ib lub siab ib lub tswv yim, vim niaj xyoo muaj ntau vam leej tau sib ntsib thiab ua ke teev Ntuj nyob hauv cov tsheej fiv Ntuj. Tas txhia haiv neeg ntseeg txog Yes Xus tau sib fim nyob ntawd. Tas ib zeej tsoom thiaj pom tias sawv daws ua ib cuab ib yig nyob hauv Yes Xus.

Cov neeg tawm rooj fiv Ntuj mas lawv khwv mus kev kawg, tab sis lawv pom ntau yam ua kom lawv zoo siab. Muaj ib yam uas lawv pom ntau tshaj thiab zoo tshaj; yog cov Tuam Tsev Teev Ntuj sawv hauv av tuaj nyob tas qhov txhia chaw. Lawv yuav txog lub nroog twg tshuav 10 los 20 ncua kev, mas lawv pom tej lub tsev pob zeb dawb paug siab siab tshwm saum cov nroog. Cov tsev ntawd tej lub twb ua ntau tiam lawm, tej lub tseem tab tom ua txog tog, tej lub nyuam qhuav tawm hauv av tuaj. Lawv mus ib hnub los ob hnub kev, lawv rov pom dua tej lub tshiab. Nyob tas ntiaj teb txij thaum muaj neeg txhim tsev zeb los, tseem tsis tau pom ib lub caij ib lub teb chaws uas tsoom sid rau siab txhim tsev zoo li ntawd. Cov neeg tawm rooj pheej mus pheej pom tej lub tsev zoo qhuas tas txhia chaw, lub teb chaws muaj ntau tshaj yog Fab Kis teb. Tsuav yog ib lub nroog muaj 30,000 los 40,000 leej nyob ua ke, mas lawv txhim muaj lawv lub Tuam Tsev.

 Thaum tiam 4 tus vaj Koos Taas Tis Nus tau tso lus ua Ntuj kev cai, mas cov Los Mas pib ua tej lub tsev teev Ntuj dav; lawv ua xws li cov tsev txiav txim. Tiam 5 thiab tiam 6 yog lub caij cov haiv neeg qus ri los nyob hauv cov teb chaws Los Mas. Teb chaws nyuam qhuav tab meeg ua Ntuj kev cai, mas lawv tsis tau pib txhim tsev teev Ntuj tshiab. Tiam 7 txog tiam 9 cov haiv neeg qus pib yuav Ntuj kev cai, lawv kuj pib txhim tsev teev Ntuj; tab sis lawv tsis tshua txawj ua, lawv ua raws li tej txheej neeg thaud ua. Txog tiam 10 thiaj muaj tsev teev Ntuj txhua cov zos cov nroog nyob Aws Los Pas teb, tej tsev ntawd yog tsev zeb vov av thwj cib, lawv muab ntoo ua ru tsev, lub tsev tsis loj tsis dav pes tsawg. Tiam 11 thiaj muaj cov tsev teev Ntuj loj zuj zus.

Tos lawv txhim tej lub tsev teev Ntuj tshiab zoo li ntawd, mas zaum puav yog vim cov qub tsev teev Ntuj puas tas lawm, los kub hnyiab. Ntau zaus lawv ua tshiab vim cov qub me dhau, sawv daws rau siab teev Ntuj zoo dua; cov qub tsev teev Ntuj ntim tsis tas cov neeg. Thiab yog muaj neeg huam vam sai mas kawg yuav tsum ua tsev teev Ntuj tshiab xwb. Los ntau zaus lawv rhuav tej lub qub tsev teev Ntuj uas lawv txhim tseg tau muaj ib puas xyoo los lawm vim lawv pom cov tsev ua raws li piv txwv tshiab mas lawv kuj xav rov txhim tej lub tshiab xws li luag ib ncig ntawd. Sawv daws sib tw ua tsev teev Ntuj zoo nkauj, lawv tsis ntshai kev khwv tsis ntshai siv nyiaj vim lawv ntseeg Ntuj zoo, ces lawv zoo siab siv zog siv nyiaj los cev rau Tswv Ntuj.

 Cov xub txhim tsev teev Ntuj tshiab mas yog cov Txiv Twj Cuab. Lawv nyob ua ke coob, lawv muaj lub caij txhim tsev, lawv thiaj muab tas lawv lub tswv yim kev txawj kev ntse los txhim tej tsev teev Ntuj zoo nkauj.

 Cov tsev teev Ntuj lawv ua raws 2 tug piv txwv; yog piv txwv Los Mas thiab piv txwv Nkaus Tis.

Tus piv txwv Los Mas, mas lawv txawb zeb ua qhov rooj ua ruv kheej. Nyob saum cov ncej qhov rooj lawv txawb pob zeb ua tej kab kheej. Lawv teeb zeb kheej ua ruv, los lawv ua ob sab ruv kheej sib ib. Tab sis cov tsev ntawd lawv ua txawv tas tib si; tej lub ntev dua, tej lub siab dua, tej lub lawv ua xws li ib lub voj, tej lub muaj ob lub los peb lub ruv sib raws, los ua plaub ceg. Lawv sau duab rau ntawm tej phab ntsa.

Tus piv txwv Nkaus Tis, mas lawv txhim zeb los ua xws li tej kab sib txheem, los ua tej tus nrhau zeb txheem ru tsev. Nyob ntawm ob sab ntsa zeb sab nraud, lawv kuj ua hneev zeb txheem cov ncej thiab. Thaum lawv nrhiav tau tus piv txwv Nkaus Tis, mas lawv ua tsev siab li cas kuj tau, dav li cas los kuj tau. Lawv thiaj ua tej lub ruv siab txij li 40 los 50 mev. Lawv ua chaw dai tswb siab txij 82 mev nyob lub nroog Lees (Reims), 123 mev nyob Sas Thaws (Chartres), 142 mev nyob Thas Npus (Strasbourg), 160 mev nyob Us Maws (Ulm). Lawv tsis ua phab ntsa zeb, lawv muab tsom iav los hloov cov phab ntsa zeb thiab nchuav cov duab tsom iav (Mosaic); lawv nchuav ua tej daim, txiav ua tej qhov, ces muab los sib dhos ua ib daig duab.

Cov xub pib txhim cov Tuam Tsev Teev Ntuj yog cov Txiv Twj Cuab, vim lawv siv tas lawv lub neej los ua tej luag hauj lwm hwm Ntuj thiab lawv muaj ntau tus txawj, lawv muaj lub siab ntev, lawv kub siab dua cov. Ces cov Tswv Qhia xav ua raws cov Txiv Twj Cuab tus lwj lwm, lawv txhim cov tsev teev Ntuj nyob hauv lawv lub nroog, lawv ntuas tsoom sid kom sawv daws sib pab. Tsoom pej xeem muab lawv lub zog los pab xws li cov lus sau tseg hauv ib tsab ntawv tias:

Peb pom tej tus nom muaj hwj chim, tej tus neeg yog noob nom uas lawv coj kam ib lub neej nyob dawb nyob huv, mas lawv tuav hlua rub tej lub tsheb hnyav hnyav, lawv thawb tej lub zeb loj loj, lawv nqa hmoov zeb sib, nqa ntoo. Qee zaus muaj ib txhiab leej los tshaj ib txhiab leej poj niam txiv neej rub tej lub tsheb hnyav hnyav tas nrho. Sawv daws ua twj ywm tsis hais ib lo lus. Thaum lawv so ntawm kev, mas peb hnov lawv tej tus lees txhaum rau tsoom sid hnov, los lawv hu nkauj thov kom Ntuj daws lawv cov txhaum. Cov Leej Choj kuj ntuas sawv daws kom sawv daws sib haum xeeb, tso kev sib ntxub tseg, zam nug nqes rau luag. Tas cov neeg uas lawv hnov lawv pom li ntawd, mas tsis muaj ib tug uas nws yuav tsis thov txhaum, tsis tso txoj kev ntxub luag tseg. Yog muaj ib tug tsis kam tso kev txhaum pov tseg, mas sawv daws tsis xav pom nws rub tsheb los thauj toob xib.

Cov Tswv Qhia, cov nom tswv, cov neeg nplua nuj sawv daws nqa lawv tej nyiaj tuaj pab. Tab yog cov pluag lawv kuj xav pab nyiaj. Tej pab tub rog lawv sib koom ua ib sab phab ntsa los ua ib lub qhov rooj, los pab txaug cov zeb ua ncej, los ua lwm yam. Yog lawv tsis xyeej ua, mas lawv muab lawv cov nyiaj los yug ib pab neeg kom sawv lawv chaw ua hauj lwm tas niaj tas xyoo.

Yog vim li cas tas zeej tsoom thiaj sib pab ua tsev zoo li ntawd? Yog vim sawv daws ntseeg txog Ntuj, lawv sawv daws zoo siab siv tas lawv sim neej los ua tej luag hauj lwm hwm Tswv Ntuj, hwm Yes Xus.

Txij thaum cov Los Mas pib txhim tsev teev Ntuj los txog lub caij lub Koom Txoos tsim cov Tuam Tsev Teev Ntuj, tsis muaj ib lub caij uas kev txhim tsev teev Ntuj yuav ploj. Tab sis lub caij uas cov haiv neeg qus ri los nyob Los Mas teb mas cov tsev teev Ntuj txij tiam 5 los txog tiam 10 lawv txhim cov tsev teev Ntuj tsis tshua zoo nkauj, tab sis lawv kuj txhim tsis tseg. Lawv lam txhim tsev kom tau chaw nkaum xwb, lawv tsis txawj tu kom zoo nkauj, lawv tsis txawj txaug mlom. Vim li ntawd, tiam 10 thiab tiam 11 lawv thiaj rov xyaum txaug mlom, ces tiam 12 lawv twb txawj ua tej tus mlom zoo nkauj kawg.

Cov neeg hauv lub caij ntawd, lawv xub pib txaug mlom nyob saum tej ntsis ncej zeb, lawv xyaum ua raws li Nplis Xaas tus piv txwv. Txij tiam 10 mus, lawv pib txaum cov ncej qhov rooj, cov pob zeb ntawm qhov muag tsev, ntawm qhov rooj, lawv txaug mlom rau ntawm tej taw ncej thiab ntawm tej ntsis ncej hauv cov nrog tsev.

Thaum sawv daws sib sau tuaj ua hmoov nquam paj nquam nruas nyob hauv cov Tuam Tsev Teev Ntuj, sawv daws pom cov qhov rooj, cov ncej, cov mlom, cov duab; mas sawv daws zoo siab.

Lawv kuj tuaj sib txoos sab laj nyob hauv cov Tuam Tsev Teev Ntuj, vim lawv tsis muaj tej lub tsev dav txaus rau sawv daws tuaj sib sau, thiab lawv xav tias Tswv Ntuj yog ib Leej Txiv zoo siab pom nws cov me nyuam sab laj nyob hauv nws tsev.

1.2. Cov Ua Ntuj Kev Cai Lub Tuam Tsev

Txog tiam 11 tas lub tuam teb Aws Los Pas ua Ntuj kev cai, lawv nyob thaj yeeb. Cov haiv neeg qus tsis tuaj ntaus Aws Los Pas teb ntxiv. Cov Vis Kees txais kev ntseeg, lawv tsim tej lub teb chaws ua Ntuj kev cai thiab pab lub Koom Txoos nyob Nas Maas Ntias (Normandy) hauv daim av Fab Kis sab qaum teb. Cov Hoos Nqias kuj txais Ntuj kev cai. Kawg tshuav Is Npes Lias teb uas cov Mawv Xim Lim tseem nyob, tab sis lawv tsis muaj zog pes tsawg, lawv tsis txeeb tej teb chaws tshiab ntxiv.

Cov teb chaws lub Koom Txoos nyob ruaj dua cov mas yog: Is Tas Lias teb, Zes Mas Nias teb, Fab Kis teb, thiab Aas Kiv teb. Plaub lub teb chaws ntawd muaj ntau tus Tswv Qhia kav lub Koom Txoos zoo, kuj muaj ntau lub tsev Txiv Twj Cuab nyob tas qhov txhia chaw. Cov Tswv Qhia thiab cov Txiv Twj Cuab rau siab xa tub tshaj Ntuj Lus mus qhia cov teb chaws pib ua Ntuj kev cai zoo li Xas Las Vas teb, Kaas Dis Nas teb; ces thiaj muaj tej pab neeg ua Ntuj kev cai coob zuj zus mus txog tus dej Vos Nkas.

Txawm tias cov vaj Fab Kis thiab cov vaj Aas Kiv, los vaj Zes Mas Nias lawv sib ntaus rog ntau zaus, tab sis tsoom neeg ntseeg lawv tsis sib ntxub. Kawg yog cov tub rog xwb thiaj sib ntaus tsam. Tab yog ob lub teb chaws ua rog, mas cov pej xeem ib lub teb chaws mus tsham cov pej xeem nyob lwm tog kuj tau, vim sawv daws coj ib txoj cai zoo tib yam. Qee zaus thaum lawv tab tom sib ntaus rog, tiam sis txij thaum lawv paub tias muaj lwm tej haiv neeg tsis coj Ntuj kev cai tuaj hiam cov teb chaws ua Ntuj kev cai, mas cov vaj tso rog tseg tig los sib haum thiab ua ke mus ntaus yeeb ncuab.

Thaum lawv tsa ib tug Tswv Qhia tshiab, mas tus Tswv Qhia yuav yog haiv neeg dab tsi yeej tau, lawv tsis xyeej tias yog pej kum Tswv Qhia. Ntawm cov Txiv Twj Cuab mas lawv yuav mus nyob lub teb chaws twg kuj tau, zoo li tsis muaj ciam teb txiav Aws Los Pas teb ua ntau lub teb chaws. Hauv tej tsev kawm ntawv, mas muaj ntau caug haiv neeg sib xyaws kawm txuj, lawv siv tib xeem lus los kawm yog lus Las Tis Nas.

Thaum ntawd, lawv hu Aws Los Pas teb ua ‘cov ua Ntuj kev cai lub tuam teb’ (Christendom) vim sawv daws txais lub Cim Ntxuav, sawv daws yuav Yes Xus txoj cai. Lawv lub tuam teb tsis muaj ciam. Muaj neeg ntseeg txog Yes Xus nyob qhov twg, mas qhov ntawd yog cov ua Ntuj kev cai lub tuam teb tas huv si. Yog li lub Koom Txoos thiaj kav tas sawv daws lub tswv yim.

1.3. Lub Koom Txoos Tus Yam Ntxwv

Tas sawv daws ntseeg tias muaj Tswv Ntuj, tsis muaj ib tug yuav hais tau tias nws tsis ntseeg. Tab yog tus neeg coj yam ntxwv phem tsis kav nws kuj paub thiab ntseeg tias muaj Tswv Ntuj, Tswv Ntuj yog tus tsim yog tus kav tas puas tsav yam. Sawv daws kuj ntseeg tias Yes Xus yog Tswv Ntuj Leej Tub tuaj cawm lub ntiaj teb neeg.

Tas sawv daws nco ntsoov mus li tias lub ntiaj teb zwm rau Tswv Ntuj. Thaum lawv pom tej yam txawv tshwm sim tuaj mas lawv hais tias yog Tswv Ntuj lub hwj huam ua. Thaum lawv piav txog tsoom Leej Ntshiab sim neej, lawv piav ntau zaj hwj huam, vim tus nyeem xav kom muaj hwj huam ntau mas thiaj xis nws lub siab. Sawv daws ntseeg tias tas peb lub neej niaj hnub nyob hauv Tswv Ntuj txhais tes, thiaj phim Tswv Ntuj niaj hnub ua tej yam txawv rau peb pom.

Nyob hauv cov Tuam Tsev Teev Ntuj, lawv txaug mlom ntau tas nrho. Cov mlom ntawd yog tej zaj nyob hauv Ntawv Ntshiab, ces cov ua Ntuj kev cai thiaj tau kawm His Xas Lais kwv huam thiab Yes Xus sim neej ntawm cov mlom ntawd. Cov Txiv Twj Cuab muab ib hnub los faib ua 3 feem, muaj ib feem lawv kawm Ntawv Ntshiab. Muaj cov kws txuj muab Ntawv Ntshiab los txhais ua lwm xeem lus, ces tas sawv daws thiaj paub Ntawv Ntshiab zoo.

Tsoom neeg ntseeg hwm cov Leej Ntshiab zoo, lawv zoo siab nyeem cov ntawv piav txog cov Leej Ntshiab tej kwv huam, lawv ntseeg cov kwv huam ntawd ib yam li lawv ntseeg Ntawv Ntshiab. Nyias lub teb chaws muaj nyias tus Leej Ntshiab los hwm thiab vam txog. Lawv nquam  tus Leej Ntshiab tej pob txha mus hla lub teb chaws kom sawv daws tau kev hwm thiab tau kev vam txog.

Vim li cas lawv thiaj hwm cov Leej Ntshiab zoo li ntawd? Yog vim lawv saib cov Leej Ntshiab yog tej tus tau ua piv txwv zoo, tau coj lub neej phim Yes Xus lub Moo Zoo. Thiab lawv xav tias Tswv Ntuj tso cov Leej Ntshiab ntawd tuaj pov hwm cov neeg ua Ntuj kev cai, coj txiaj ntsim tuaj rau sawv daws.

Cov neeg ua Ntuj kev cai hwm Yes Xus zoo, lawv hwm Yes Xus nqes los ua neeg nyob ntiaj teb no, lawv yuav Yes Xus los ua tus piv txwv lawv niaj hnub yoog, lawv muab Yes Xus ua tus coj lawv kev, lawv nyiam Yes Xus, lawv xyaum raws Yes Xus qab.

Lawv tseem hwm niam Mab Liab zoo thiab, lawv tsim ntau zaj nkauj cav txog niam Mab Liab zoo li zaj ‘POJ HUAB TAIS’, lawv pib hais zaj ‘KOJ NYOB KAJ LUG MAB LIAB’, thiab pib hais ‘TXOJ SAW MAB LIAB’, lawv kuj pib teem tej lub hnub nyoog hwm niam Mab Liab. Lawv nyiam Mab Liab xws li ib leej niam txawj hlub nws cov me nyuam, txawj pab cov neeg txhaum, txawj cev neeg cov lus rau Tswv Ntuj. Lawv txaug niam Mab Liab tus mlom nyob tas qhov txhia chaw, lawv txhim ntau lub tsev teev Ntuj hwm niam Mab Liab thiab tis Mab Liab lub npe rau. Sawv daws hwm niam Mab Liab zoo li ntawd, ces Ntuj kev cai thiaj lom zem ntxim neeg lub siab, pab sawv daws coj ib lub neej luag ntxhi.

Thaum tsis tau txog lub caij ntawd, cov neeg ua Ntuj kev cai saib ntau yam kab ke tias yog Koom Txoos cov Cim; yam li thaum lawv txais dej foom hmoov zoo los txais tshauv mas lawv hais tias yog lawv txais Koom Txoos cov Cim nqa txiaj ntsim xws li lub Cim Ntxuav los lub Cim Txhab Zog. Ces cov thoob xwm txoj cai thiaj piav meej meej tias Koom Txoos cov Cim nqa txiaj ntsim txawv thiab loj dua cov kab ke ntawd.

Lub Cim Ntxuav mas lawv tsis pub tos ntev dua 40 hnub, thaum lawv ua lub Cim Ntxuav mas lawv hliv dej rau saum tus me nyuam hauv pliaj xwb thiaj tsis ceeb laj cuag li tso tus me nyuam tsaus hauv dej.

Yog thaum lawv ua lub Cim Ntxuav rau cov me nyuam mos, mas thaum cov me nyuam hlob lawm, lawv mam ua lub Cim Txhab Zog, thaum ntawd cov me nyuam thiaj lees tau meej tias lawv ntseeg Ntuj.

Lawv hwm lub Cim Yug loj kawg, lawv thiaj tsis tshua xav kheev kom cov neeg ua Ntuj kev cai txais ntau dhau. Kuj yog vim lawv hwm lub Cim Yug mas lawv thiaj tsis tshua xav pub txais Yes Xus cov Ntshav; lawv xub txiav tias yuav xuas ib lub raj los txais cov Ntshav, ces nyob nyob lawv pub txais lub ncuav mov mog xwb.

Lawv kheev txais lub Cim Daws Txhaum ntau kawg, vim sawv daws txawj pom tias neeg muaj txhaum ntau. Cov ua txhaum loj rau teb chaws pom, lawv thov txhaum ntawm tas lub txoos xub ntiag. Yog lub caij ntawd lub Koom Txoos thiaj txiav txoj cai tias thaum yus daws txhaum yus yuav lees txhaum rau Leej Choj hnov thiab Leej Choj tsis muaj cai hais ib lo lus txog cov txhaum nws hnov rau luag paub. Tseem muaj ib yam lawv ua kam, yam li tej tus yuav tuag tsis muaj Leej Choj tuaj mloog lawv daws txhaum, mas lawv cia li lees txhaum rau cov neeg nyob ntawd hnov thiab lawv vam txog sawv daws pab lawv thov txhaum ntawm Ntuj.

Lawv ua lub Cim Tiag Tes raws cov kab ke nyem no, tab sis lawv tsis pub nce theem sai sai vim lawv saib lub Cim Tiag Tes loj.

Thaum lawv ua lub Cim Cog Lus, lawv txiav txoj cai pab sawv daws muab siab rau. Lawv qhia meej tias yuav sib nrauj tsis tau tab yog ib tog mus deev hluas mas tsis pub sib nrauj.

Thaum lawv mob txaus txhawj, lawv txais lub Cim Pleev. Cov Rooj Ncauj Lus qhia cov Leej Choj kom lawv muab siab rau ua lub Cim Pleev rau cov neeg muab hlob.

Tseem muaj ntau yam kev cai pab sawv daws nco txog Ntuj tas hnub tas niaj tas xyoo. Xws li nyob hauv zos, muaj ib lub tsev pob zeb loj thiab siab dua cov; yog lub tsev teev Ntuj. Cov nyob tsis deb tsis ze ntawm Tswv Qhia lub tsheej yuav pom lub Tuam Tsev Teev Ntuj tshwm siab siab thiab tshiab tshiab saum thaj chaw ntawd.

Ib hnub peb zaug, lawv yuav hnov tsev teev Ntuj cov tswb nrov qhia sawv daws tias yog lub caij hais zaj ‘TUS TSHIAB XA LUS’, tus twg hnov tus twg nres thiab hais zaj ntawd nyob hauv tsev los nyob nruab teb.

Tas niaj tas xyoo muaj ntau lub hnub nyoog hwm Yes Xus, hwm Mab Liab, hwm cov Leej Ntshiab. Ntau zaus yog tej lub hnub nyoog caiv hauj lwm thiab nquam paj nquam nruas lom zem. Thaum xav ua si los lawv xav ua kev lom zem, lawv mus nquam paj nquam nruas nyob ncig cov tsev teev Ntuj; los lawv ua yees siv nyob hauv tsev teev Ntuj, kuj yog tej zaj yees siv raws Ntawv Ntshiab.

Lawv xam hnub nyoog ua qoob loo raws cov hnub nyoog hwm Yes Xus los cov Leej Ntshiab. Li ntawd, mas tas sawv daws thiaj muaj ib lub siab ib lub tswv yim phim Ntuj kev cai. Ntuj kev cai npuab lawv lub neej.

Lub Koom Txoos tsis muaj tub rog xws li cov vaj, tsis kav lub caij txhim cov Tuam Tsev Teev Ntuj, mas cov vaj sawv daws ntshai Vaj Qhia, lawv mloog Vaj Qhia lus vim tias tas teb chaws sawv daws saib Vaj Qhia thiab cov Tswv Qhia muaj hwj chim dua cov vaj thiab cov nom. Tas zeej tsoom ntseeg tias Vaj Qhia lub hwj huam loj dua cov vaj lub hwj huam ib yam li neeg tus plig muaj tsim dua neeg lub cev, los yog ib yam li lub hnub loj dua lub hli. Cov nom thiab cov vaj thiaj tsis muaj cuab kav tiv Vaj Qhia thiab cov Tswv Qhia.

Lub Koom Txoos tseem muaj cai hem cov neeg tab meeg ua txhaum, lawv hem tias “Nej yog ib co hma xav tom neeg, nej yog ib co nom tswv lwg teb chaws; nej yuav mus nyob dab phem teb, nej yuav quaj mus li xws li ib co hma.” Lub Koom Txoos kuj tsawm cov neeg tab meeg ua txhaum, yam li lawv tsawm tias “Ntuj teb tsawm koj, dab phem yuav pav koj tes koj taw, lawv yuav coj koj mus hauv lawv teb chaws tsaus ntuj nti. Koj yuav thov kom Tswv Qhia muab nws ntiv tes los tub dej los nrog ib tee rau saum koj tus nplaig, tab sis koj lub qa, koj tus nplaig, koj qhov ncauj, koj xub qwb, koj hauv siab, koj thooj ntsws, koj pob ntseg…. Koj yuav zoo li ib tug muas lwj nqhis dej uas cov tub raws nqaij vij tas. Koj cov tub yuav vwm, lawv yuav ua ntsuag, koj poj niam yuav vwm.”

Thaum cov neeg txhaum hnov cov Tswv Qhia hais cov lus tsawm ntawd nyob hauv cov tsev teev Ntuj mas lawv ntshai. Tab yog lawv ua nom ua tswv mas ntev mus lawv kawg yuav tsum thov txhaum ntawm lub Koom Txoos xwb, vim tas teb chaws saib lawv tsis tsim nyog ua neeg lawm.

Thaum cov Leej Choj pom tias ib tug neeg txhaum twg tsim nyog muab nrauj tawm ntawm lub Koom Txoos, mas lawv yuav hnav tsoos tsho dub, lawv tawm hmo ntuj mus hais cov lus nrauj tus neeg txhaum ntawd, ces txij hnub ntawd mus tus neeg txhaum ntawd mus txog qhov twg mas sawv daws yuav txav mus deb nws, sawv daws muaj cai tsis txais tus neeg ntawd, sawv dawv yuav tso nws pov tseg xws li ib tug neeg muaj mob kis neeg. Yog nws tu siab rau nws cov txhaum, nws rov tuaj thov txhaum, nws yuav ua tej yam them txim rau tas sawv daws pom, lub Koom Txoos thiaj yuav zam rau nws, rov yuav nws los nyob hauv lub Koom Txoos.

Yog thaum muaj ib tug vaj los ib tug nom tswv tsis xav mloog Vaj Qhia mas Vaj Qhia thiaj ceeb toom rau cov Tswv Qhia thiab cov Leej Choj tib si kom lawv kaw cov tsev teev Ntuj nyob hauv tus vaj tsis mloog lus ntawd lub teb chaws, ces txij hnub ntawd mus cov ntoo cuam zais tas tib si, lawv tsis txi Ntuj tsis daws txhaum tsis ua lub Cim Cog Lus tsis pam cov neeg tuag tsis ua cov hnub nyoog teev Ntuj. Lawv kawg ua lub Cim Ntxuav xwb. Ces tsoom pej xeem tsis paub kev lom zem lawm vim tus vaj tsis mloog lub Koom Txoos lus. Tas sawv daws ntxhov siab, tsis ntev mas tas ib zeej tsoom hem tus vaj tsis mloog lus ntawd kom nws thov txim ntawm lub Koom Txoos.

Lub Koom Txoos tau mub txim rau cov neeg ua Ntuj kev cai thiab cov vaj zoo li nyawd ntau zaus. Zaum twg, tus twg kuj yuav tsum swb lub Koom Txoos xwb, ces cov vaj thiaj ntshai tus Vaj Qhia.

1.4. Cov Koom Haum Tshaj Ntuj Lus Tshiab

Nyob hauv lub caij txhim cov Tuam Tsev Teev Ntuj muaj 2 lub koom haum tshaj Ntuj Lus sawv los, yog lub koom haum ‘Fas Ntshis Kas’ (Franciscan) thiab lub koom haum ‘Dos Mis Nis Kas’ (Dominicans). Tseem muaj tej lub koom haum sawv tom qab, xws li lub koom haum ‘Aus Nkus Tis Nus’, thiab lub koom haum ‘Kas Mes’ uas chiv thawj lawv nyob saum lub roob Kas Mes (Carmel) nyob His Xas Lais teb.

Xyoo 1210 Fas Ntshis Kus (Francis) pib tsim nws lub koom haum, ces xyoo 1250 lawv muaj 25,000 leej cog lus sib faib nyob hauv 1,100 lub tsev, xyoo 1316 lawv muaj 30,000 leej sib faib nyob hauv 1,400 lub tsev.

Ntawm lub koom haum Dos Mis Nis Kas yog Dos Mis Nis (Dominic) ua tus tsim. Xyoo 1216 Vaj Qhia tso lus rau lawv ua ib lub koom haum, xyoo 1256 lawv muaj 7,000 leej, xyoo 1303 lawv muaj 10,000 tawm leej sib faib nyob hauv 600 lub tsev.

Nyob hauv tiam 10 thiab tiam 11 mas cov Txiv Twj Cuab nyob ua tsheej tsev loj, tsis tshua tawm mus qhia Ntuj kev cai, lawv tsim lawv lub cuab tam loj zuj zus, ntau lub tsev Txiv Twj Cuab nplua nuj kawg. Thaum lawv pom cov koom haum tshiab tawm tuaj mus xyuas zej zos txhij txhua xws li ib co neeg pluag, mas lawv rov nco dheev tias lawv yuav tsum pab qhia kev cai rau zeej tsoom xws li thaud, ces lawv pib tawm mus thiab rov coj ib tug yam ntxwv pluag.

Cov Leej Choj nyob txawm hauv lub nroog thiab nyob hauv zos, ntau leej lawv tsis kub siab ntuas tsoom sid, lawv tsuas pab teev Ntuj xwb; qee leej nrhiav nyiaj. Thaum cov Dos Mis Nis Kas los cov Fas Ntshis Kas tuaj txog hauv nroog los hauv zos mas tsoom sid nyiam lawv vim lawv kub siab qhia Ntuj kev cai zoo dua cov Leej Choj. Ces cov Leej Choj xyaum ua raws li cov tub koom haum, lawv rov coj ib tug yam ntxwv pluag, rov muab siab rau tshaj Ntuj Lus, rov muab siab rau kawm txuj ci kom txawj qhia sawv daws, lawv rov nquag tawm rooj mus tsham cov neeg ntseeg.

Cov tub koom haum pom tias txoj kev tiv cov Mawv Xim Lim tsis yog txoj kev ntaus rog, lawv yuav tsum mus qhia lub Moo Zoo rau cov Mawv Xim Lim, cov Mawv Xim Lim thiaj yuav tsis tuaj ntaus rog rau cov ua Ntuj kev cai lub tuam teb ntxiv. Cov tub koom haum thiaj sawv kev mus qhia Ntuj kev cai nyob Toob Fab Nrab thiab nyob As Fis Kas Pej, lawv tsis coj riam coj hmuv, lawv mus qhia kev cai xws li ib co yaj mus xyaws cov hma raws li Yes Xus hais.

Thaum Vaj Qhia xav tso neeg mus tshaj Ntuj Lus rau cov Lws Xias, cov Moos Kus, cov Suav Tuam Tshoj mas lawv thov cov tub koom haum mus, vim lawv tsis nco txog nyiaj txiag thiab tsis khuam ntawm yam twg.

Cov koom haum lawv kuj txais cov poj niam thiab, ces thiaj muaj cov Phauj Dos Mis Nis Kas, cov Phauj Fas Ntshis Kas, cov Phauj Kas Mes. Lawv kuj txais cov neeg nyob nruab zog, lawv hu cov neeg ntawd ua ‘Phiaj Peb’ (Third Order) vim cov Phiaj Ib yog cov txiv neej cog lus Txooj nyob hauv lub koom haum, Phiaj Ob yog cov poj niam cog lus Txooj. Cov uas lawv xav teev Ntuj thiab xav pab lub Koom Txoos mus li xws cov tub koom haum me ntsis mas lawv thiaj ua cov Phiaj Peb. Lawv sawv daws ua noj ua haus tsa cuab tsa yim raws li teb chaws nyob hauv lawv lub zos tab sis lawv txais txoj cai teev Ntuj ntawm lawv lub koom haum los. Lawv ua zoo li ib co poov xab nyob hauv zej zos. Tas teb chaws thiaj ua Ntuj kev cai zoo dua.

1.5. Lub Koom Txoos Coj Txoj Kev Sib Nyiam Sib Hlub

Lub caij txhim cov Tuam Tsev Teev Ntuj, lub Koom Txoos sib nyiam sib hlub raws li Yes Xus qhia, muaj ntau lub tsev neeg thaum lawv noj mov lawv xub npaj ib lub phaj tos cov neeg pluag los cov neeg thov khawv. Lawv hais tias lawv npaj tus pluag lub rooj zaum. Ntau leej thaum lawv yuav tuag, lawv muab lawv lub cuab tam rau lub Koom Txoos kom lub Koom Txoos muab faib rau cov pluag. Cov neeg pluag thaum lawv tshaib plab, lawv tuaj noj mov nyob hauv cov tsev nplua nuj, cov tswv tsev kuj txais lawv zoo vim lawv saib cov pluag yog zoo li Yes Xus tuaj noj mov hauv lawv tsev. Cov tsev teev Ntuj kuj sau ib co nyiaj pab cov neeg pluag, lawv muab ib co phij xab cia ceev nyiaj pab cov neeg pluag. Cov tsev Txiv Twj Cuab lub twg kuj yug 12 tug neeg pluag nyob txawm hauv lawv lub tsev mus li, lawv kuj yug mov thiab pub hnav rau tej pab neeg coob nyob sab nraud.

Thaum txog tiam 12 muaj ib phaum mob aws txawj kis neeg; tus twg kis tus mob ntawd, tus twg dub tuaj, cov ntau tuag xwb. Lub Koom Txoos thiaj txhob txwm tsim ib lub koom haum kom kho cov neeg mob ntawd; yog lub koom haum ‘Aas Nthos Nias’. Cov tub koom haum hnav ib lub tsho dub, lawv xaws ib tug txwm ntawv ‘T’ zoo li tus ntoo cuam rau ntawm lawv lub tsho, lawv coj ib lub tswb cia ceeb toom teb chaws tias lawv tuaj kho cov neeg mob.

Tseem muaj lub koom haum ‘Leej Ntuj Plig’ yog lub koom haum txais cov me nyuam tsis muaj niam muaj txiv. Lub koom haum ‘Las Ntxas Los’ tsim los kho cov neeg mob ruas. Cov neeg ntseeg tseem tsim tej lub tsev nyob hauv cov nroog loj cia txais cov neeg mob, cov tsev ntawd hu ua ‘Tsev Tswv Ntuj’. Tseem muaj tej lub tsev kho mob cia txais cov neeg dig muag xws li tus vaj Lus Is Cuaj lub tsev kho mob nyob Pas Lis.

Lub koom haum kuj tsim tej lub tsev txais cov poj ntiav uas lawv xav yuav dua ib lub siab tshiab. Thaum ntawd twb muaj cov poj ntiav ntau hauj sim, lawv nyob ze cov tub rog thiab nyob ze cov tsev kawm ntawv loj. Kuj muaj tej tus Leej Choj qee nws lub neej los ntuas cov poj ntiav, ces thiaj muaj cov poj ntiav ntau leej pib coj ib lub neej tshiab.

Nyob hauv lub caij ntawd, cov ua Ntuj kev cai nquag tawm rooj, lawv mus taw xwb. Lawv mus kev ntev hli, lawv hla tej teb chaws toj siab los tej teb chaws tsis muaj neeg nyob. Muaj tej tus xav ua raws li tus Xas Mas Lias siab zoo tus piv txwv, ces lawv tsim tej lub tsev txais cov neeg tawm rooj nyob ntawm tej qhov chaw uas sawv daws ntsib kam xwv txheej ntau; zoo li nyob ntawm cov dawm hla cov roob As Paws los cov roob Pis Les Nes. Lawv npaj chaw pw, chaw ntxiv khaub ncaws, txiav plaub hau, kho khau, lawv pub mov rau noj. Lub tsev twg kuj muaj tej tus Leej Choj pab sawv daws kom tau kev daws txhaum thiab qhia lub Moo Zoo rau cov neeg tawm rooj.

Cov neeg tawm rooj mus xyuas Yes Xus lub ntxa nyob Yes Lus Xas Les mas muaj ntau leej tau raug cov Mawv Xim Lim ntes. Cov Mawv Xim Lim kuj caij nkoj tuaj lwg tej lub zos nyob ze ntawm ntug hiav txwv Mes Dis Tes Las Nes, los lawv lwg cov nkoj hla lub hiav txwv, lawv coj cov neeg ua Ntuj kev cai mus ua qhev nyob hauv lawv teb chaws nyob As Fis Kas teb thiab nyob As Xias teb. Nyob hauv lub Koom Txoos muaj tej tus neeg xav pab cov neeg nyob hauv tsev loj faj raws li Yes Xus qhia. Lawv thiaj sib sau los ua tej lub koom haum pab cov neeg raug luag ntes. Lawv nrhiav ib co nyiaj uas lawv yuav muab los txhiv cov neeg ua Mawv Xim Lim qhev. Qee tus tub koom haum lawv zoo siab mus hloov cov neeg ua Mawv Xim Lim qhev tau ntev xyoo los lawm.

Cov Tswv Qhia ntuas cov nom tswv kom lawv tab meeg cog lus tias thaum muaj plaub muaj ntug lawv yuav tsis ua rog, lawv yuav tsis tua ib tug neeg. Thaum lawv cog lus tas lawv tseem tua neeg mas lub Koom Txoos yuav muab txim rau, yam li tsis pub lawv tab meeg teev Ntuj nyob hauv lawv teb chaws. Txog tiam 11 lub Koom Txoos tau tsim ib txog cai tshiab kom txhob muaj tsov muaj rog; yam li lawv teem hnub nyoog caiv rog. Chiv thawj lawv caiv rog nyob hauv hnub xya thaum tav su mus txog hnub ob kaj ntug. Ntev mus lawv txwv tsis pub ua rog tas lub caij Tos Huab Tais thiab tas lub caij Plaub Caug, thiab cov hnub nyoog hwm Mab Liab. Cov Tswv Qhia tshaj lus tias “Ib tug ua Ntuj kev cai tua lwm tus neeg coj Ntuj kev cai, mas yog zoo li tua peb tus vaj Pleev txoj sia.”

Tas lub caij txhim cov Tuam Tsev Teev Ntuj, lub Koom Txoos muaj zog, muaj hwj chim vim sawv daws ntseeg Yes Xus lub Moo Zoo. Lub Koom Txoos tau muab tas nws lub zog thiab nws lub hwj chim los ntuas thiab qhuab qhia sawv daws. Lub Koom Txoos tau pab tsim ib lub teb chaws tau nyob thaj yeeb hauj sim thiab vam meej. Lub caij ntawd tas cov ua Ntuj kev cai lub tuam teb xyaum yuav lub Moo Zoo los ua lawv txoj cai coj lawv lub neej.

2. Ntsuj Rog Txeeb Yes Xus Lub Ntxa

Yog xyoo 326 tus vaj Koom Taas Tis Nus niam hu ua ‘Hes Les Nas’ nrhiav tau lub ncov roob Nkos Nkos Tas, uas muaj Yes Xus tus ntoo cuam thiab Yes Xus lub ntxa nyob ntawd. Tus vaj Koos Taas Tis Nus txhim tej lub tsev teev Ntuj loj vov tas lub ncov roob Nkos Nkos Tas. Tab sis 300 xyoo tom qab, yog xyoo tim 637 tus vaj Mawv Xim Lim hu ua ‘Xas Las Dees’ txeeb tau lub tsheej Yes Lus Xas Les. Cov Mawv Xim Lim rhuav cov tsev ntseeg Yes Xus pov tseg, lawv txhim ib lub tsev teev Ntuj raws li Mawv Xim Lim txoj cai, ces cov neeg ntseeg txog Yes Xus nyob Aws Los Pas Tuam Teb tsis tau kev mus hawm Yes Xus lub ntxa.

2.1. Vaj Qhia Hu Cov Ua Ntuj Kev Cai Mus Ua Rog Txuag Yes Xus Lub Ntxa

Thaum tiam 11 tus vaj Npis Xaas hu ua As Les Xis Os Ib Kos Mes Nos (Alexios I Komnenos) nqua hu cov ua Ntuj kev cai hauv lub Koom Txoos pab mus ntaus tsam cov Mawv Xim Lim kav lub tsheej Yes Lus Xas Les, ces tim 27 lub 11 hlis xyoo 1095 Vaj Qhia Aws Npas Ob (Pope Urban II) ua Rooj Ncauj Lus nyob hauv lub nroog Kaws Les Moos, Fab Kis teb; nws hu cov neeg ntseeg nyob tas Aws Los Pas Tuam Teb, kom lawv sib sau ua tej pab tub rog mus txeeb Yes Lus Xas Les. Vaj Qhia hais tias “Lub ntxa uas peb tus Yes Xus tau pw nyob hauv 3 hnub ces nws tawm hauv lub ntxa ntawd sawv rov los, mas nyem no ib co neeg tsis ntseeg txog Yes Xus thuam lub ntxa ntawd, lawv ua peb tus Huab Tais lub ntxa puas tas. Peb mus xyuas tsis tau lub tsheej ntshiab Yes Lus Xas Les. Nej yog cov neeg ntseeg txog Ntuj, nej sawv daws kav tsij sib haum xeeb sawv kev mus txog lub ntxa ntshiab. Nej yuav muaj koob meej mus li. Nej sawv daws yuav tso tas puas tsav yam pov tseg, nej nyias yuav zoo siab kwv nyias tus ntoo cuam.”

Tas sawv daws qw tias “Yog Tswv Ntuj xav kom peb mus tiag!” Ces sawv daws muab cov ntaub liab nyob hauv lub tsev ntawd dua los ua tej tus ntoo cuam thiab muab xaws rau saum lawv tej tsho. Ib txhia muab cov tshuaj liab los zas ib tug ntoo cuam rau saum xub pwg. Lawv hu lawv ua ‘cov tub rog coj ntoo cuam’ (Crusade). Nyob Fab Kis teb, Is Tas Lias teb, Aas Kis teb, Kaas Dis Nas teb, Zes Mas Nias teb, muaj neeg coob coob sawv kev mus ua rog.

Lub 8 hli tim 15 xyoo 1096 ntau vam leej sawv kev mus. Cov Tswv Qhia xav kom tsuas yog cov neeg txawj ntaus rog xwb thiaj mus. Tab sis sawv daws xav mus heev, ces thiaj muaj tej tus txiv neej, tej tus poj niam, tej tus hluas, tej tus neeg laus, tej tus muaj zog, tej tus muaj mob, sawv daws xav mus ua rog. Cov Tswv Qhia cheem tsis tau lawv. Kuj muaj tej tus neeg phem mus thiab. Cov neeg zoo xav mus ua ib ntsug rog ntshiab, tab sis cov neeg phem lawv xav mus nrhiav saib puas tau nyiaj. Li ntawd, thiaj muaj tej yam phem xyaws yam zoo nyob hauv tsam rog Ntshiab raws li kev cai nyob hauv tas ib puas tsav yam hauj lwm uas neeg cev tes ua.

2.2. Thawj Tsam Rog Txuag Yes Xus Lub Ntxa

Xyoo 1096 tsoom tub rog coj ntoo cuam pib mus ua thawj ntsuj rog rov txeeb Yes Xus lub ntxa. Tsoom neeg pluag xub sawv kev mus ntaus rog, lawv ua 4 npoj coob tas nrho. Lub caij nplooj ntoos hlav nyob Aws Los Pas xib fab, thaum lub 5 hlis ntuj, lawv thiaj sawv kev mus. Lawv muab lawv lub cuab tam muag. Tus caij nees kuj muaj, tus caij tsheb kuj muaj, tus caij nyuj kuj muaj, cuag li yog tas ib haiv neeg hla Aws Los Pas qab teb tsiv mus rau Toob Fab Nrab. Tsis ntev mas sawv daws sab thiab qaug zog, lawv tshaib plab. Lawv mus txog qhov twg mas lawv thov kom tsoom pej xeem pab yug lawv. Lawv mus txog lub tsheej twg mas lawv nug tias “Puas yog txog lub tsheej Yes Lus Xas Les lawm?”

Thaum lawv tuaj txog lub tsheej Npis Xaas, mas tus vaj kav Npis Xaas tsuag tsuag nrhiav ntau pua lub nkoj nquam cov neeg coj ntoo cuam ntawd kom hla dej sai sai, txhob khuam nyob ntev hauv nws lub tsheej Npis Xaas. Cov nkoj xa cov neeg coj ntoo cuam rau ntawm hiav txwb Mas Mas Las sab tim ub.

Chiv thawj, cov Mawv Xim Lim pom tej npoj neeg coob tuaj txog ntawd, lawv tsis ceev faj. Lub 10 hli, cov neeg coj ntoo cuam pib mus ntaus tej pab tub rog Mawv Xim Lim. Tam sim ntawd tej pab tub rog Mawv Xim Lim caij nees tuaj ntaus ib ntsuj rog ceev ceev, lawv xuas ntaj xuas hmuv, xuas hneev, tua cov neeg coj ntoo cuam uas tsis txawj ntaus rog. Cov coj ntoo cuam tuag pawg lug. Cov Mawv Xim Lim tsuj cov tuag mus tua cov tseem ciaj ntxiv, tsuas muaj ob peb txhiab leej dim khiav, lawv caij nkoj rov mus txoj qub kev, lawv rov los cuag pab tseem tub rog uas tab tom tuaj yuav txog.

Tsoom pej xeem tsis txawj ua rog, lawv maj dhau, lawv tau sawv kev mus ntaus rog sai dhau, thaum ntawd cov tseem tub rog coj ntoo cuam tuaj tom qab, lawv xub npaj txhia yam zoo, lawv thiaj sawv kev tuaj. Lawv hla Aws Los Pas qab teb, lawv sib sau los nyob ua ke nyob Npis Xaas, lawv muaj nto 30,000 leej.

Tus vaj kav Npis Xaas tsis tshua zoo siab vim cov tub rog coj ntoo cuam hnav hlau, tuav ntaj tuav hmuv, nyob hauv lub tsheej. Tus vaj ntshai tsam lawv xav ua thawj nyob Npis Xaas, ces tus vaj cov tub rog muaj zog tsis cuag cov tuaj xib fab tuaj. Tab tsis tus vaj yog ib tug neeg ntseeg txog Yes Xus, ces nws txais cov tub rog tuaj xib fab tuaj.

Lub caij nplooj ntoos hlav xyoo 1097 cov tub rog coj ntoo cuam caij cov nkoj Npis Xaas hla lub hiav txwv Mas Mas Las, lawv yuav tsum hla Tws Kis teb thiab Xis Lias teb thiaj tuaj txog Yes Lus Xas Les. Tab sis cov tub rog Mawv Xim Lim coob nyob hauv lub tsheej Nis Kes tos cov tub rog Aws Los Pas. Lawv ob tog sib ntaus rog 5 hnub. Hnub 5 cov tub rog Aws Los Pas xib fab txeeb tau lub tsheej Nis Kes. Lawv sawv kev hla Tws Kis teb uas yog ib lub teb chaws tsis muaj ntau lub nroog thiab muaj dej tsawg. Lawv hnav hlau hnyav hnyav, tshav ntuj kub kub, ces lawv nqhis dej heev. Cov txhiam xws kuj tsis txaus noj. Lawv sib faib ua ob pab loj, ib pab yog Nkos Daws Fuas (Godfrey of Bouillon) coj. Lwm pab yog cov Nos Maas uas tuaj ntawm Aws Los Pas qaum teb tuaj.

Cov Mawv Xim Lim paub lub teb chaws zoo, vim lawv mus los kam nyob Tws Kis teb. Ces nnub tim 1 lub 7 hli, cov Nos Maas txawm siv pom dheev cov tub rog Mawv Xim Lim caij nees vij lawv tas. Ib sij huam cov tub rog Mawv Xim Lim khiav tuaj tua hneev tas zog rau cov Nos Maas uas lawv tsis ceev faj, thaum ntawd cov Nos Maas yuav luag poob tsam.

Tab sis Nkos Daws Fuas khiav tsaus laum rhev tuaj pab cov Nos Maas. Nws cov tub rog nrog nws ib txhij tuaj txog tsuas muaj 50 leej. Nws cov tub rog hnav hlau thiab xuas ntaj xuas taus tua cov Mawv Xim Lim tas zog. Thaum ntawd cov tub rog lawv qab kuj tuaj txog, lawv tua cov Mawv Xim Lim tuag pawg lug, tsuas muaj tej pab me thiaj khiav dim mus nkaum pem tej roob.

Cov tub rog coj ntoo cuam khaws tau cuab yeej ntaus rog ntau ntau. Ces tas ib ntus ntev li 100 xyoo mas cov tub rog Mawv Xim Lim yuav tsis tshua muaj cuab kav tuaj ntaus tsam rau cov tub rog Aws Los Pas xib fab.

Cov tub rog coj ntoo cuam xav mus txog Yes Lus Xas Les, tab sis tseem tshuav kev deb. Thaum cov tub rog coj ntoo cuam tuaj txog ze ntawm lub tsheej As Nthias Kias, muaj ib cov tub rog Mawv Xim Lim nyob txawm hauv lub tsheej As Nthias Kias ntawd. Kuj muaj ib lub ntsa zeb siab siab, xov tas lub tsheej As Nthias Kias. Cov tub rog coj ntoo cuam ib feem pom tias muaj tub rog Mawv Xim Lim nyob hauv lub nroog As Nthias Kias, mas lawv kuj xav cia lub tsheej nyob li qhov qub. Tab sis muaj ib feem neeg hais tias cov tub rog Mawv Xim Lim yuav tuaj ntaus lawv tom qub qab. Cov tub rog coj ntoo cuam thiaj pib vij As Nthias Kias. Hnub tim 2 lub 6 hli ntuj, xyoo 1098 cov tub rog coj ntoo cuam nkag mus hauv lub tsheej As Nthias Kias. Tab sis ob hnub tom qab tej pab tub rog Mawv Xim Lim tuaj ntawm Mos Xus tuaj, lawv tuaj vij lub tsheej As Nthias Kias. Cov tub rog coj ntoo cuam tab tom sab heev, lawv qaug zog rau qhov lawv noj tsis tsau tau ntev hli los lawm, ces ib txhia npaj thov swb cov tub rog Mawv Xim Lim. Tab sis muaj ib yam xwm pab sawv daws kom rov ua siab loj siab tawv. Hnub tim 14 lub 6 hli ntawd, nyob hauv ib lub tsev teev Ntuj lawv nrhiav tau rab hmuv uas yav thaud tau hno Yes Xus hauv siab. Cov tub rog thiaj rov muaj zog tuaj. Ces hnub tim 28 lub 6 hli ntawd, sawv daws ua ib txhij tawm hauv lub tsheej dhia mus ntaus cov Mawv Xim Lim. Cov Mawv Xim Lim tso tes khiav rov mus lawv teb chaws.

Nkos Daws Fuas mus taw do ua sawv daws ntej, sawv kev mus rau Yes Lus Xas Les. Tseem tshuav 500 km. thiaj mam txog lub nroog Yes Lus Xas Les, tsoom tub rog tseem kub siab li thawj hnub uas lawv sawv kev tuaj ntaus rog. Tab sis lawv sab kawg. Muaj ntau txhiab leej raug mob tuag ntawm kev, thiab muaj cov uas raug lawv tua tuag.

Hnub tim 7 lub 6 hli ntuj xyoo 1099 lawv sawv daws tuaj txog ze ntawm Yes Lus Xas Les, lawv pom dheev lub tsheej, lawv tsis nco qab lawv tej lus sib cav sib ceg, vim lawv zoo siab dhau. Tas tsoom tub rog sawv daws quaj, lawv txhos caug. Ntau vam tus tub rog ib txhij txav los ncig lub tsheej Yes Lus Xas Les, sawv daws tsa tes rau saum ntuj, lawv hu nkauj ua Tswv Ntuj tsaug tas zog, lawv hnia cov av uas Yes Xus tau tsuj.

Tab sis cov tub rog Mawv Xim Lim nyob hauv lub tsheej tau 10 lub hlis los lawm, lawv npaj tiv tsoom tub rog coj ntoo cuam. Cov tub rog coj ntoo cuam tsa tej tus ntaiv ntoo vij Yes Lus Xas Les, xws li lawv tau ua nyob As Nthias Kias. Lawv ua tej lub tshuab txawb tej lub pob zeb loj mus ntaus lub ntsa zeb xov Yes Lus Xas Les kom tawg. Nkos Daws Fuas ua li Yos Xuas tau ua nyob Yes Lis Kos txheej thaud, nws nrog nws cov tub rog mus taw do ncig lub tsheej, thiab lawv hu nkauj thov Ntuj pab.

Hnub tim 15 lub 7 hli ntuj xyoo 1099 lawv sawv daws ib txhij ntaus lub ntsa zeb tas qhov txhia chaw tuaj, Nkos Daws Fuas nce mus saum ib tug ntaiv ntoo, lawv tuam ib tug choj mus rau saum lub ntsa zeb. Nyob lwm qhov chaw, lawv tho tau tej lub qhov chaws mus hauv lub ntsa zeb, ces tas tsoom tub rog coj ntoo cuam ri mus hauv lub tsheej Yes Lus Xas Les. Thaum tsaus ntuj, cov tub rog txeeb tau lub tsheej tas. Tab sis tsoom tub rog coj ntoo cuam lawv yog neeg, lawv cheem tsis tau lawv lub siab tsiv tsaim, lawv loj xov muab cov Mawv Xim Lim tua tuag tas. Nyob hauv lub tsev teev Ntuj As Las hu ua lub tsev teev Ntuj Os Mas, mas cov Mawv Xim Lim tuag ua tsheej pawg. Ib tsam tsaus ntuj, tsoom tub rog coj ntoo cuam lub siab nqig, ces lawv pom tias lawv tau ua heev dhau. Lawv sawv daws ntxuav cev, hle lawv tej khau ua rog tseg. Lawv mus taug txoj kev uas Yes Xus tau kwv ntoo cuam. Lawv tuaj txog ntawm lub roob Nkos Nkos Tas, lawv sawv daws txhos caug, lawv tsa tes ua ntaj teg, lawv zoo siab vim lawv rov txeeb tau lawv tus Yes Xus lub ntxa lawm.

2.3. Lub Ceeb Yes Lus Xas Les

Thaum lawv txeeb tau Yes Lus Xas Les lawm, lawv xav rov mus lawv teb chaws. Tab sis yuav tsum muaj ib co nyob zov Yes Xus lub ntxa, lawv sawv daws pom tias cov lwm txheeb tuaj ntaus rog mas tus siab ncaj dua cov yog Nkos Daws Fuas. Lawv thiaj xaiv nws ua vaj Fab Kis nyob Yes Lus Xas Les, tab sis Nkos Daws Fuas tsis yeem yuav lub npe ua vaj, nws hais tias nws tsis kam ntoo lub mom teev kub nyob hauv lub tsheej uas Yes Xus ntoo lub kauj pos. Tus vaj kav Yes Lus Xas Les yog Yes Xus los yog Vaj Qhia, ntawm nws mas tsuas yog tus tub txib zov ntxa (Advocatus Sancti Sepulchri) xwb. Ces Nkos Daws Fuas thiaj ua tus saib Yes Lus Xas Les, nws saib tau ib xyoos xwb ces xyoo 1100 thaum lub 7 hli tim 18 nws tuag. Sawv daws xaiv Nkos Daws Fuas tus kwv Npaus Vis (Baldwin I of Jerusalem) ua tus vaj Fab Kis Yes Lus Xas Les tshiab.

Lub ceeb Fab Kis Yes Lus Xas Les (the Latin Kingdom of Jerusalem) nyob tau yuav luag ob puas xyoo, ces cov Mawv Xim Lim rov tuaj txeeb tau lub tsheej Yes Lus Xas Les. Cov ua Ntuj kev cai thiaj tsiv mus nyob hauv lub nroog As Kos (Akko) ntawm ntug hiav txwv.

2.4. Rov Xa Tub Rog Tuaj Ntaus Cov Mawv Xim Lim

Thaum lub tsheej Yes Lus Xas Les rov qab poob rau cov Mawv Xim Lim txhais tes lawm, mas cov ua Ntuj kev cai nyob Aws Los Pas Tuam Teb tu siab nrho, lawv npaj xa tub rog tuaj pab, tab sis cov vaj hais lus tsis sib haum.

Muaj ib zaug cov lwm txheeb coj tub rog mus ntaus Npis Xaas vim tus vaj Npis Xaas tsis xav txais lawv nyob hauv nws lub nroog, ces lawv thiaj tuaj tsis txog Yes Lus Xas Les. Lawv ua li ntawd, ces txij ntawd los lub Koom Txoos nyob Npis Xaas thiaj haj yam ncaim ntawm lub Koom Txoos nyob Los Mas.

Muaj ib zaug lawv xub mus ntaus cov Mawv Xim Lim nyob Hais Nkws Tos teb tso thiaj mam mus txeeb Yes Lus Xas Les, tab sis lawv swb rau cov Mawv Xim Lim nyob Hais Nkws Tos.

Cov ua Ntuj kev cai nyob Aws Los Pas xa tub rog tuaj ntaus cov Mawv Xim Lim 7 zaus, zaum kawg nyob hauv xyoo 1271 tus vaj Fab Kis lub npe hu ua ‘Lus Is Cuaj’ (Louis IX) coj sawv daws tuaj ntaus cov Mawv Xim Lim nyob Hais Nkws Tos teb, ces tus vaj Lus Is Cuaj raug mob thiab nws tuag nyob Hais Nkws Tos teb, lawv thiaj rov qab mus Aws Los Pas teb tas. Txij xyoo 1272 los cov ua Ntuj kev cai thiaj tso tseg tsis mus ntaus rog nrog cov Mawv Xim Lim lawm.

Xyoo 1291 cov Mawv Xim Lim paub tias cov vaj nyob Aws Los Pas tsis xa tub rog tuaj ntxiv. Lawv thiaj mus ntaus cov nyob txuag Yes Xus lub ntxa tuag tas tib si, tshuav 17 leej xwb, ces ntsug rog txeeb Yes Xus lub ntxa thiaj xaus.

3. Npes Nas Pab Txuag Lub Koom Txoos

Nyob hauv Yes Xus lub Koom Txoos muaj ntau pua ntau txhiab tus neeg ntseeg Ntuj tau ua ib co hauj lwm txaus qhuas kawg. Tswv Ntuj lub zog tau txhib lawv, ces lawv thiaj ua tau tej dej num loj nyob hauv Yes Xus lub Koom Txoos.

Xyoo 1091 nyob hauv lub nroog Dis Zoos, Fab Kis teb; muaj ib nkawm niam txiv siab ntshiab thiab hlub cov neeg pluag, nkawd yug tau ib tug tub. Nkawd muab tus me nyuam hu ua ‘Npes Nas’ (Bernard).

Thaum Npes Nas muaj 10 xyoo, nws pom nws niam tuag xws li ib tug poj niam siab ntshiab siab huv. Npes Nas pib xav tswv yim tias yuav coj ib lub neej ntshiab huv xws li nws niam. Npes Nas yog ib tug me nyuam tub zoo nraug thiab tswv yim ntse, nws txiav siab ua yam twg mas nws muaj lub siab kub lug ua kom tiav. Npes Nas xav tswv yim 10 xyoo, thaum ntawd tej tus hluas nkauj nplua nuj kuj ntxias nws.  Muaj tej ntu uas Npes Nas yuav luag swb nws lub cev ntshaw yuav poj niam xws luag tej. Tab sis kev coj lub neej yuav poj niam tsis txaus nws lub siab kub lug, uas xav yoog nws niam lub siab ntshiab. Lub caij ntawd, nyob tsis deb ntawm Dis Zoos, nyob saum ib lub ncov roob, nyob Kaws Lws Nis, muaj ib lub tsev Txiv Twj Cuab loj loj. Lub tsev Txiv Twj Cuab Kaws Lws Nis kav tas 1,450 lub tsev Txiv Twj Cuab uas muaj ib vam tus Txiv Twj Cuab nyob tas Aws Los Pas teb. Tab sis Npes Nas tsis nyiam lub tsev Txiv Twj Cuab Kaws Lws Nis, vim lawv nplua nuj thiab lawv cov Txiv Twj Cuab coob leej tsis coj tus yam ntxwv raws li Yes Xus lub Moo Zoo qhia.

Nyob tsis deb ntawm lub nroog Kaws Lws Nis,  muaj ib co Txiv Twj Cuab Npes Nes Dis nyuam qhuav tsim ib lub tsev Txiv Twj Cuab nyob hauv ib lub vos hav tau 15 xyoos xwb. Lub vos hav ntawd hu ua ‘Xis Taus’ (Cîteaux). Thaum Npes Nas muaj 22 xyoos nws hais rau nws txiv tias nws xav mus ua Txiv Twj Cuab nyob Xis Taus, tseem muaj nws cov kwv 3 leeg xav nrog nws mus thiab. Lawv txiv hais rau lawv tias “Nej maj mam xav tswv yim kom zoo tso mas. Tab sis kuv twb paub nej siab lawm. Ntshai kuv yuav cheem tsis tau nej.”

Npes Nas muaj lub siab kub lug thiab ntse, cov hluas noob nom nyob thaj tsam ntawd paub nws thiab nyiam nrog nws ua phooj ywg. Lawv ib pab xav nrog nws mus ua Txiv Twj Cuab ua ke.

Ces lub 4 hlis xyoo 1112 Npes Nas coj 30 leej tub hluas uas yog noob nom tuaj thov tus saib lub tsev Txiv Twj Cuab nyob hauv lub vos hav Xis Taus. Tus tswj lub tsev Txiv Twj Cuab nug lawv tias “Nej tuaj thov dab tsi ntawm no?”

 Lawv puav leej txhos caug, ces Npes Nas teb tias “Peb thov kom Tswv Ntuj, thiab kom koj, neb khuv leej peb!”

Npes Nas kub siab xyaum ua Txiv Twj Cuab nyob Xis Taus. Lub caij ntuj sov uas cov hnub ntev, mas cov Txiv Twj Cuab noj ob pluag mov. Lub caij ntuj no no uas cov hnub luv mas lawv tsuas noj ib pluag mov xwb. Lawv xyaum yuam lawv lub cev zoo li ntawd. Npes Nas tsuas lam noj mov txom ncauj tuav siav kom txhob tuag xwb. Nws tsuas noj me ntsis ncuav mov ci ntxuag zaub.

Nruab hnub hmo ntuj Npes Nas teev Ntuj thiab kawm phau Ntawv Ntshiab. Luag tej tsaug zog tas, los nws tseem teev Ntuj thiab kawm cov ntawv nthuav kev ntseeg. Nruab hnub Npes Nas nrog cov Txiv Twj Cuab ntov ntoo, luaj nroj, ncaws av. Npes Nas muab paj rwb ntsaws pob ntseg kom txhob hnov luag tej sib tham, nws ua ntsej muag luag ntxhi. Nws ke ua num ke nco txog Yes Xus tej kev tshaj lub Moo Zoo, tej kev khwv, thiab raug txom nyem.

Npes Nas xyaum ua ib tug Txiv Twj Cuab tseem ceeb. Tas nws sim neej, luag hu nws mus ua ntau yam hauj lwm loj nyob ntau lub teb chaws. Tab txawm nws nyob qhov twg mas nws nco ntsoov tias nws yog ib tug Txiv Twj Cuab npuab Tswv Ntuj.

Thaum nyob Xis Taus, Npes Nas hnav ib lub tsho ntaub ntxhib ntev ntev, uas muaj ib lub kaus mom khwb taub hau. Yog ib lub tsho dawb. Npes Nas tuaj nyob Xis Taus, mas lub tsev Txiv Twj Cuab Xis Taus nto moo sai. Tau ib xyoos xwb lawv yuav tsum txhim lwm lub tsev ntxiv nyob Las Fes Tes, thiab ib xyoos ntxiv lawv tseem txhim ib lub tsev nyob Poos Tis Nyis.

Xyoo tim 3 uas Npes Nas ua Txiv Twj Cuab, nws muaj 25 xyoos, ces tus nom tswj lub nroog Ruas thov kom Npes Nas mus tsim ib lub tsev Txiv Twj Cuab nyob Kaws Les Vos (Clairvaux), uas nyob ze Ruas. Thaum ntawd, Npes Nas tseem tsis tau ua Leej Choj, nws tsis muaj cai ua Thaj Txi Ntuj. Tus Tswv Qhia nyob Sas Loos (Châlons) ua lub Cim Tiag Tes tsa Npes Nas ua Leej Choj.

Cov Txiv Twj Cuab uas nrog Npes Nas tuaj nyob Kaws Les Vos pib txhim lawv lub tsev, yog ib lub tsev pluag pluag nyob hauv av. Lawv noj ncuav pias ntxuag zaub thiab nroj.

Yog vim Npes Nas pom cov nom nplua nuj thiab pom cov Txiv Twj Cuab nplua nuj nyob Kaws Lws Nis mloog lawv lub cev ntshaw ub ntshaw no, ua ntau yam txhaum. Ces Npes Nas xav quab yuam nws lub cev kom yeej kev ntshaw ua txhaum. Npes Nas kuj pom cov pej xeem nyob tsis deb tsis ze ib ncig ntawm nws, lawv feem coob yog neeg pluag tiag, lawv muaj tsis txaus noj, tsis txaus hnav. Li ntawd, Npes Nas tsis xav noj tsis xav hnav zoo dua cov pej xeem pluag. Npes Nas nco nraim Yes Xus lo lus hais tias “Cov muaj txoj hmoov zoo yog cov pluag hauv nruab siab.”

Npes Nas quab yuam nws lub cev heev, thiab nws qhuab qhia cov Txiv Twj Cuab nrog nws nyob kom lawv ua xws li nws. Tab sis Npes Nas hlub cov Txiv Twj Cuab uas nrog nws nyob, ces Npes Nas pib ua xyem xyav tias nws puas qhia nws cov phooj ywg nruj dhau.

Npes Nas nug ib tug Txiv Twj Cuab laus laus, ces Npes Nas tsa tej txoj cai ib txhij tswj lub cev kom mloog lub tswv yim, thiab ib txhij tu lub cev kom ua tau hauj lwm ntev niaj ntau xyoo. Npes Nas thiaj hais lus mos nyoos hlub sawv daws, thiab khuv leej sawv daws. Txoj Cai tshiab uas Npes Nas tsim hu ua ‘Txoj Cai Xis Taus’, vim thaum Npes Nas pib ua Txiv Twj Cuab nws xub nyob Xis Taus 3 xyoos, ces lawv kom nws tsim nws lub tsev Txiv Twj Cuab nyob Kaws Les Vos. Tab sis thaum Npes Nas tsim txoj cai xyuam xim li ntawd, mas nws lub cev ntaj ntsug twb phem tas lawm ntau, vim nws ib txwm yog ib tug neeg tsis muaj zog pes tsawg, thiab nws tau yuam nws lub cev heev tas nrho 8 xyoo. Nws ib sim neej kheev mob plab, tsis kav nws tsis so, nws ua nws tej dej num tas zog.

Thaum Npes Nas tawm rooj mus ntuas cov neeg ntseeg nyob sab nraud, cov neeg pom nws lub cev soob xais, nws lub ntsej muag daj ntseg lis. Sawv daws paub tias nws muaj ib lub tswv yim ntshiab. Nws hais tau ib co lus meej pem. Nws ua tes piav haum cov lus nws hais.

Hnub uas Npes Nas mus hais lus rau cov kawm txuj nyob Xees Kaas Tees, muaj 30 leej thov kom nws txais lawv nyob hauv nws cov tsev Txiv Twj Cuab. Nyob Pas Lis muaj 20 leej xav raws nws qab. Nws nto moo mus txog Aas Kiv teb, ib co hluas hla hiav txwv tuaj nrog Npes Nas nyob. Muaj ib hnub, tus vaj Fab Kis tus kwv caij tus vaj cov tsheb zoo nkauj tuaj nug ib lo lus thoob tsib ntawm Npes Nas. Tus vaj Fab Kis tus kwv thiaj txiav siab ua Txiv Twj Cuab nyob Kaws Les Vos.

Xyoo 1130 nyob hauv lub nroog Los Mas, Vaj Qhia Hos Naus Lis Us Ob (Pope Honorius II) tau tas sim neej, ces cov Tswv Qhia Liab thiaj sib sau los xaiv tus Vaj Qhia tshiab. Feem coob hauv cov Tswv Qhia Liab pov ntawv xaiv tsa ‘Is Nos Xes Ob’ (Pope Innocent II) ua Vaj Qhia tshiab saib tsoom ntseeg nyob thoob ntiaj teb. Tab sis muaj ib co Tswv Qhia Liab tsis pom zoo, lawv xav tau ‘As Nas Kes Tus Ob’ (Pope Anacletus II) ua Vaj Qhia, ces cov Tswv Qhia Liab hais tsis sib haum. Tus vaj Fab Kis ‘Lus Is Rau’ (Louis VI) thiaj tsa lub Rooj Sab Laj nyob Es Toos Pes (Étampes). Lawv fi xov kom Npes Nas tuaj ua tus txiav. Lub Rooj Sab Laj txiav tias Is Nos Xes Ob yog Koom Txoos tus Vaj Qhia tshiab.

Xyoo 1139 Koom Txoos tsa lub Rooj Ncauj Lus Las Tes Laas Ob (Second Council of the Lateran) los daws tej teeb meem ua kom lub Koom Txoos sib tawg.

Xyoo 1145 nyob Fab Kis qab teb muaj ib pab neeg pib ntseeg txog tej zaj txawv uas lub Koom Txoos xub khaws tseg ua ntej. Lawv tshaj tej zaj lus zoo li no tias Yes Xus tsis yog Tswv Ntuj Leej Tub. Nws tsuas yog Ntuj ib tug Tshiab uas Tswv Ntuj xa tuaj nyob ntiaj teb no xwb. Li ntawd mas txhob hais tias Yes Xus raug tsim txom saum Ntoo Cuam thiab nws sawv hauv cov tub tuag rov los. Lawv tseem hais tej lo lus cuav zoo li no tias thaum txog lub caij ntiaj teb kawg, mas cov neeg tuag lub cev yuav tsis sawv rov los. Tsis muaj dab phem lub teb chaws thiab tsis muaj lub teb chaws them txim. Lub Koom Txoos 7 lub Cim nqa Tswv Ntuj cov txiaj ntsim cawm neeg kuj tsis muaj qab hau. Thiab lub neej ua txij ua nkawm mas yog ib yam txhaum loj kawg nkaus.

Cov Tswv Qhia nyob Fab Kis qab teb hnov txog Npes Nas lub tswv yim thoob tsib, thiab nws txoj hauj lwm pab kom lub Koom Txoos rov sib haum, ces cov Tswv Qhia thov kom Npes Nas tuaj ntuas cov neeg ntseeg tej zaj tswv yim yuam kev ntawd. Npes Nas thiaj mus xyuas cov ntseeg nyob Fab Kis qab teb thiab hais tej lo lus qhia tej zaj tseeb uas ib txwm muaj nyob hauv lub Koom Txoos rau lawv. Npes Nas kub siab txhawb nqa kev ntseeg mus raws qhov tseeb, ces cov ntseeg rov qab ntseeg khov kho li qub.     

Npes Nas tau sau 5 tsab ntawv thoob tsib qhuab qhia Vaj Qhia kom coj tus yam ntxwv tsim nyog ua Vaj Qhia. Muaj ib zaug Npes Nas sau hais tias:

Cov Tswv Qhia thiab cov Leej Choj uas nrog koj tuav cov dej num nyob Los Mas, yog ib co neeg siab muag, lawv zoo li ib co tub sab noj tsoom ntseeg cov nyiaj txiag. Lawv zoo li ib co tsiaj qus tom neeg. Lawv tsis nyiam cov neeg ntseeg, lawv tsuas nyiam cov kub tuaj ntawm Is Npes Lias teb tuaj. Koj yuav tsum xaiv ib co neeg tshiab pab koj ua dej num nyob hauv koj tsev nyob Los Mas.

Tau ob peb xyoos tom qab, cov Mawv Xim Lim ntaus rog txeeb tau His Xas Lais teb, Vaj Qhia Aws Zes Peb (Eugene III) paub tias kawg yog Npes Nas thiaj yuav hais tau cov lus kom sawv daws zoo siab mus ntau tsam, nws thiaj thov kom Npes Nas sau ib cov tub rog coj ntoo cuam mus tiv cov Mawv Xim Lim. Npes Nas thiaj mus cuag tus vaj Lus Is Xya (Louis VII) kav Fab Kis teb, thiab tus vaj Koos Nras Peb (Konrad III) nyob Zes Mas Nias teb kom pab coj ib pab tub rog mus txeeb lub teb chaws His Xas Lais rov qab. Qhov kawg thiaj muaj ib pab tub rog coob coob sawv kev ntawm Aws Los Pas teb mus ntaus rog tiv cov Mawv Xim Lim. Tab sis lub caij ntawd Npes Nas muaj mob, nws tsis nrog pab tub rog mus tim teb chaws His Xas Lais.

Lub caij ntawd nyob Zes Mas Nias teb muaj ib pab tub tshaj Ntuj Lus hais tej lo lus tsis zoo txog cov His Xas Lais, ces tsoom ntseeg ua tej yam phem los raug cov His Xas Lais, lawv txhob txwm tsis mus muas toob xib thiab txhiam xws noj nyob hauv cov tub luam His Xas Lais tej tsev. Thaum cov neeg ntseeg mus ntsib cov His Xas Lais, mas lawv hais lus thuam cov His Xas Lais. Cov Tswv Qhia nyob Zes Mas Nias teb thiaj hu Npes Nas mus tsham Zes Mas Nias teb, kom nws ntuas cov neeg ntseeg. Niaj hnub chiv Npes Nas ntuas cov neeg ntseeg kom tsis txhob ua tej yam phem rau cov His Xas Lais. Npes Nas hais tias “Peb yuav tsum hwm cov His Xas Lais, vim lawv yog peb niam peb txiv ntawm txoj kev ntseeg txog Huab Tais Tswv Ntuj. Peb yuav sib nyiam sib hlub thiaj yog.” Xyoo 1153 yog lub xyoo Npes Nas tas sim neej, thaum ntawd nws lub hnub nyoog muaj 63 xyoos. Xyoo ntawd, muaj 160 lub tsev Txiv Twj Cuab zwm rau lub tsev hauv paus nyob Kaws Les Vos. Yog tej lub tsev Txiv Twj Cuab nyob Zes Mas Nias teb, Is Tas Lias teb, Ais Lis teb, Hoos Nqias teb, Kaas Dis Nas teb thiab Is Npes Lias teb. Yav tom ntej cov tsev Txiv Twj Cuab ntawd kuj yuav tsim tej lub tshiab nyob hauv lawv teb chaws.

4. Fas Ntshis Kus Txhim Kho Lub Koom Txoos

Nyob hauv lub caij txhim cov Tuam Tsev Teev Ntuj mas sawv daws sib tw txhim cov tsev teev Ntuj tshiab, lawv tso cov tsev teev Ntuj qub pov tseg ntau, cov Txiv Twj Cuab thiab cov Leej Choj ib txhia nrhiav kev nplua nuj thiab koob meej, ces zoo li lub Koom Txoos tsis muaj lub siab kub lug nyiam Yes Xus. Muaj ib hnub hauv xyoo 1205 Yes Xus hais lus hauv tus Ntoo Cuam hauv lub tsev teev Ntuj qub qub hu ua ‘Xaas Das Mias Nos’ (San Damiano) hauv lub nroog As Xis Xis (Assisi), Is Tas Lias teb rau ib tug tub hluas tias “Fas Ntshis Kus, koj rov txhim kho kuv lub tsev mog! Vim tias kuv lub tsev yuav vau.”

Fas Ntshis Kus hnov lub suab hais rau nws li nawd 3 lwm, ces nws xav tias yog Yes Xus hais kom nws txhim kho lub tsev teev Ntuj Xaas Das Mias Nos ntawd, nws thiaj mus muag nws txiv cov ntaub kom tau nyiaj los pab tus Leej Choj kho lub tsev teev Ntuj. Tab sis tus Leej Choj tsis yeem txais nws cov nyiaj, Fas Ntshis Kus npau taws, nws thiaj muab cov nyiaj pov tseg.

Fas Ntshis Kus ntshai tsam nws txiv paub tias nws hnyiag muag nws txiv cov ntaub, ces nws txiv yuav cem nws, Fas Ntshis Kus thiaj khiav mus nkaum hauv ib lub qhov tsua nyob ze lub tsev teev Ntuj tau ib hlis. Fas Ntshis Kus tshaib plab, nws rov los tsev. Fas Ntshis Kus txiv ntes nws mus kaw hauv ib kem tsev me me, ces Fas Ntshis Kus thiaj hnyiag khiav rov mus nyob hauv lub tsev teev Ntuj Xaas Das Mias Nos, nws nrog ib tug Leej Choj nyob. 

Fas Ntshis Kus txiv tuaj cem tus Leej Choj uas txais Fas Ntshis Kus ntawd. Fas Ntshis Kus txiv hais tias tus Leej Choj ntawd ua kom Fas Ntshis Kus ua neeg vwm, tsuas xav txog txoj kev teev Ntuj xwb. Tiam sis Fas Ntshis Kus hais lus zoo rau nws txiv. Fas Ntshis Kus tsis nrog nws txiv rov mus tsev. Fas Ntshis Kus txiv thiaj mus kom Fas Ntshis Kus rau cov nom tswv thiab rau tus Tswv Qhia nyob hauv lub nroog As Xis Xis. Cov nom txiav txim thiaj hu Fas Ntshis Kus mus sawv ntawm lub tshav puam txiav txim, ces Fas Ntshis Kus thiaj mus nyob ntawm lub tshav puam uas lawv yuav txiav txim rau nws. Nws sawv ntsug ntawm sawv daws xub ntiag. Fas Ntshis Kus hle khaub ncaws, nws liab qab, nws muab nws tej nyiaj txiag pov tseg. Nws hais rau sawv daws tias nws tsuas mloog tib leeg txiv xwb, yog nws Leej Txiv uas nyob saum ntuj. Nws hais tias nws txais kev pluag ua txij nkawm. Yog txoj kev nws yuav taug tas ib sim neej.

Fas Ntshis Kus mus cuag ib tug phooj ywg hu ua Nkus Npis Os (Gubbio), tus phooj ywg pub ib lub tsho ntev, ib txoj siv, thiab ib tug pas nrig rau nws. Txij hnub ntawd los Fas Ntshis Kus pib coj lub neej thov khawv ncig zej zog, nws tsis yog thov nyiaj txiag los zaub mov noj, yam Fas Ntshis Kus thov yog pob zeb. Fas Ntshis Kus thov pob zeb los txhim kho lub tsev teev Ntuj Xaas Das Mias Nos. Fas Ntshis Kus pib txhim kho lub tsev teev Ntuj Xaas Das Mias Nos thiab cov tsev teev Ntuj nyob ib ncig lub nroog As Xis Xis.

Lub 2 hlis xyoo 1208 Fas Ntshis Kus mus koom lub txoos txi Ntuj, nws mloog tus Leej Choj nthuav lub Moo Zoo hais txog Yes Xus xa cov Hauv Paus Xa Lus mus tshaj txog Tswv Ntuj lub Ceeb Tsheej, ces Fas Ntshis Kus txiav siab qee nws lub neej mus tshaj lub Moo Zoo rau cov neeg pluag txom nyem. Fas Ntshis Kus hnav lub tsho ntaub ntxhib li tub qoob tub loo, nws muab ib txog hlua los siav ua siv, ces nws pib tawm mus ncig zos ntuas tsoom sid kom tu siab rau lawv cov txhaum, kom sawv daws sis nyiam sis hlub li ib cuab kwv tij, thiab kom sawv daws tsim kev thaj yeeb.

Muaj ib tug nugFas Ntshis Kus tias qhov muaj nqes tshaj plaws hauv neeg lub neej yog dab tsi, ces Fas Ntshis Kus teb rau nws tias “Ib tug neeg nyob qhov twg kuj xij, yog nws mus tshaj lub Moo Zoo thiab nws rau siab pab luag tej hauv sab ntsuj plig, kom luag dim ntawm tus yeeb ncuab Xas Tas thiab kev tuag, mas tus neeg ntawd tau ua cov dej num muaj nqes tshaj plaws.” Fas Ntshis Kus tseem hais ntxiv tias “Ib tug tib neeg rau siab ntso coj lub neej ntshiab huv, thiab nws nyob ruaj nreb hauv txoj kev teev Ntuj, mas tus neeg ntawd yuav taug txoj kev kaj siab lug mus raws qhov tseeb.”

Tsis ntev muaj 11 leeg xav yoog raws li nws tus piv txwv, ces lawv nrog Fas Ntshis Kus ua ib npoj tshaj Yes Xus lub Moo Zoo. Lawv nyob ua ke hauv ib lub tsev txais cov neeg mob ruas hauv lub nroog. Fas Ntshis Kus pib tsa ib tsab cai los kav cov neeg raws nws, tsab cai ntawd lub ntsiab yog ‘ua raws cov lus Yes Xus qhia thiab raws Yes Xus qab’.

Fas Ntshis Kus paub tias qhov nws ua yog ib yam txhaum txoj cai vim lub Koom Txoos tsis tau tso cai rau nws tshaj Ntuj Lus, ces xyoo 1210 Fas Ntshis Kus nrog nws cov npawg mus xyuas Vaj Qhia Is Nos Xes Peb (Pope Innocent III) nyob Los Mas. Vaj Qhia tso lus rau lawv kom lawv muaj cai tshaj Yes Xus lub Moo Zoo. Fas Ntshis Kus lawv thiaj rov qab mus nyob As Xis Xis. Niaj lis piam lawv faib ua tej nkawm ob leeg mus tshaj lub Moo Zoo hauv cov nroog thiab cov zos nyob ib ncig ntawm lub nroog As Xis Xis. Tsis ntev ces tsoom pej xeem nyob As Xis Xis thiab nyob ib thaj tsam ntawd sawv daws coj tus yam ntxwv tshiab. Muaj ntau leej txiv neej tuaj ua Fas Ntshis Kus cov thwj tim, Fas Ntshis Kus cov thwj tim tsis muaj zoo tsev nyob, lawv thov khawv noj, lawv ua tej pab txais Ntuj Lus ua ke thiab teev Ntuj ntau, lawv txawj hais tej zaj nkauj teev Ntuj zoo mloog lom zem. Tsoom pej xeem hu Fas Ntshis Kus cov thwj tim ua ‘Npoj Me Kwv’ (Lesser Brothers).

Xyoo 1211 hauv lub nroog As Xis Xis, muaj ib tug ntxhais hluas nkauj noob nom hu ua ‘Kaj’ (Clare) hnov Fas Ntshis Kus tshaj lub Moo Zoo nyob hauv lub tsev teev Ntuj Xaas Lus Fis No (San Rufino). Fas Ntshis Kus cov lus raug Kaj siab kawg, ces Hnub Chiv Nqaum Nplooj xyoo 1212 Kaj nrog nws ib tug viv ncaus hu ua ‘Lus Fis Nos’ tso nws tsev neeg tseg. Nkawd mus cuag Fas Ntshis Kus hauv Npoj Me Kwv lub tsev. Kaj hais rau Fas Ntshis Kus tias nws xav coj lub neej pluag xws li Npoj Me Kwv. Fas Ntshis Kus pom zoo rau Kaj ua raws li nws hais, Kaj thiaj tsim tau ib lub koom haum hu ua ‘Npoj Kaj’. (the Order of Poor Clares).

Xyoo 1215 Vaj Qhia tshaj lus rau tsoom Tswv Qhia tuaj ua lub Rooj Ncauj Lus loj nyob Los Mas tias “Ib tug txiv neej tsuav yog nws zoo siab tshaj lub Moo Zoo, mas nws yuav los poo Npoj Me Kwv.” Ces txij lub caij ntawd los Fas Ntshis Kus Npoj Me Kwv pib ri mus hauv ntau lub kuj cuab, xws li Aas Kis teb, Fab Kis teb, Zes Mas Nias teb, Is Npes Lias teb thiab Pos Tws Nkas teb.

Fas Ntshis Kus pom Npoj Me Kwv huam vam. Tab sis Fas Ntshis Kus tsis xav tsim txoj cai lij choj tswj lawv. Nws ntshai tsam tsim txoj cai tas mas lawv yuav tsis zoo li qhov qub; lawv yuav muaj cov tswj npoj muaj cov tsev khov kho, muaj rooj tuav xam. Fas Ntshis Kus xav kom nyob hauv nws cov npoj sawv daws loj sib txig. Tus twg zoo siab nyob hauv npoj nws nyob, tus twg xav tawm nws tawm, tsis muaj txoj cai cheem. Chiv thawj, thaum lawv tsis coob mas tsis tas yuav muaj txoj cai lij choj tswj lawv. Tab sis nyem no lawv ri mus tsim tej Npoj nyob puv ntau lub kuj cuab mas yuav muaj txoj cai kav sawv daws. Fas Ntshis Kus tsis kam ua tus thawj, ces Vaj Qhia tsa ib tug nyob hauv lawv los ua tus coj. Fas Ntshis Kus kuj cia Vaj Qhia tsim txoj cai los kav Npoj Me Kwv.

Xyoo 1219 Fas Ntshis Kus nrog cov tub rog coj ntoo cuam mus txog Hais Nkws Tos teb, nws xav ntuas tus vaj Hais Nkws Tos ua Mawv Xim Lim kev cai As Kas Mis (Sultan Al-Kamil) kom hloov siab tshiab. Fas Ntshis Kus thiab nws ib tug npawg mus nyob hauv tus vaj As Kas Mis lub yeej tau ob peb hnub, nkawd mam rov tawm los. Thaum ntawd, tus vaj As Kas Mis tso lus rau Fas Ntshis Kus mus tshaj Yes Xus lub Moo Zoo tau nyob hauv teb chaws Ntshiab (Holy Land).

Hnub tim 17 lub 9 hli xyoo 1224 Fas Ntshis Kus tab tom teev Ntuj. Nws hnov ib yam txawv tshwm sim hauv nws lub cev, yam li muaj cov qhov txhab nyob ntawm nws ob txhais tes thiab ob txhais taw thiab ntawm nws sab hauv siab xws li Yes Xus. Cov qhov txhab ntawd, yuav tsis txawj nqawm thiab tsis txawj zoo txog hnub Fas Ntshis Kus tas sim neej. Fas Ntshis Kus lub qhov muag kuj tsis tshua pom kev lawm thiab. Ib tug thwj tim hlub Fas Ntshis Kus, nws nug Fas Ntshis Kus tias “Txiv, nyob hauv Ntawv Ntshiab yeej muaj ntau zaj lus tseem ceeb uas nplij peb tej siab ntsws kom zoo, koj puas xav kom kuv nyeem ib zag rau koj mloog kom xwv Tswv Ntuj nplij koj siab me ntsis?”  

Fas Ntshis Kus teb tias “Tsis tas yuav nyeem ib zaj lus los ib qib lus rau kuv mloog kuj tau. Koj paub tias kuv raug kev txom nyem thiab raug kev mob, qhov ntawd yog vim kuv nyiam Yes Xus ti txha. Kuv nrog nws koom siab ris kev txom nyem. Koj yuav nco ntsoov tias Tswv Ntuj tau nplij Yes Xus siab zoo li cas, mas nyem no Tswv Ntuj kuj nplij kuv siab ib yam nkaus li nws nplij nws Leej Tub thiab. Tswv Ntuj niaj hnub hlub kuv ib yam li nws tau hlub Yes Xus. Tswv Ntuj cov txiaj ntsim nplij kuv xwb ces yeej txaus kuv siab lawm.”

Ob xyoo kawg hauv nws lub neej, Fas Ntshis Kus tsim tej zaj hu nkauj, yog tej zaj cav txog Tswv Ntuj uas yog tus tsim lub ntuj lub teb. Muaj ib zag nto moo loj, zaj ntawd yog zaj cav txog lub hnub (Canticle of the Sun).

Hnub tim 3 lub 10 hli xyoo 1226 Fas Ntshis Kus tsis muaj zog mus kev. Nws thov ib pab tub koom haum Npoj Me Kwv nqa nws mus rau ib qho chaw uas nws yuav pom tau lub nroog As Xis Xis. Fas Ntshis Kus thov ib tug kwv uas muaj lub suab zoo, kom nws hais ib zaj hu nkauj cav txog lub hnub los foom hmoov zoo rau lub nroog As Xis Xis, thiab hu zaj Nkauj Paj Nruag 141 thov kom Ntuj npo tus raug luag hiam.

Fas Ntshis Kus hais ib qib lus los cav lus zoo txog Tswv Ntuj tias “Huab Tais Tswv Ntuj, peb niaj hnub cav lus zoo txog koj. Vim tas ib puas tsav yam koj tau tsim los xws li lub hnub uas yog qhov loj tshaj, peb pom kev lug kuj yog vim lub hnub. Nws zoo nkauj thiab muaj hwj chim loj kawg. Peb niaj hnub tsa muag ntsia lub hnub, ces peb nco ntsoov txog koj. Thov kom koj nto koob meej mus tas ib txhiab ib txhis. Kuv tus Huab Tais! Peb niaj hnub cav lus zoo txog koj, yog vim koj tsim ib co dej ntws sis laub sis lug. Cov dej txawm tias nws yog ib yam me me, tsis kav nws yog ib yam txhawb nqa peb lub neej thiab txoj sia, thov kom koj nto koob meej mus tas ib txhiab ib txhis. Kuv tus Huab Tais! Peb niaj hnub cav lus zoo txog koj, vim koj tau tsim lub ntuj thiab lub ntiaj teb. Peb muaj noj muaj haus, peb muaj txoj sia, peb nyob taus, yog vim lub ntiaj teb uas kom tsim pub rau peb. Thov kom koj nto koob meej mus tas ib txhiab ib txhis. Tas ib puas tsav yam nyob ntiaj teb no thiab nyob txheej ntuj saud, nej los cav lus zoo txog kuv tus Huab Tais mog! Nej sawv daws los hwm Huab Tais Tswv Ntuj ib leeg xwb!”

Fas Ntshis Kus hu txoj kev tuag tias ‘Kuv tus muam’. Fas Ntshis Kus hais tias “Kuv tus Huab Tais! Peb cav lus zoo txog koj lub npe ntshiab, yog vim txoj kev tuag. Tsim nyog peb yuav saib txoj kev tuag ua peb ib tug muam. Txhua tus tib neeg yeej muaj ib hnub uas nws yuav tau saj txoj kev tuag. Li ntawd, ib tug tib neeg uas nws rau siab mloog Tswv Ntuj Lo Lus, mas nws yuav muaj txoj hmoov zoo. Nws yuav tau mus nyob ze ntawm Tswv Ntuj uas yog tus pub txoj sia nyob mus li rau peb, ces tus neeg ntawd yuav muaj txoj sia nyob mus li.”

Thaum Fas Ntshis Kus muaj 46 xyoo, ces nws tag sim neej. Tsoom pej xeem nyob hauv lub nroog As Xis Xis hais tias thaum ntawd, mas lawv pom ib npoj luv coob coob ya mus rau saum ntuj, zoo li cov luv ntawd xa Fas Ntshis Kus tus ntsuj plig mus cuag Yes Xus. Ob xyoo tom qab uas yog xyoo 1228 Vaj Qhia Nqes Nkos Lis Cuaj (Pope Gregory IX) tso lus kom cov neeg ntseeg hwm Fas Ntshis Kus ua Leej Ntshiab. Vaj Qhia hais tias Fas Ntshis Kus yog Yes Xus tus duab zoo tshaj.

II. LUB KOOM TXOOS YUAV NTXEEV (TIAM 14-15)

Nyob hauv tiam 14 thiab 15 tsoom pej xeem rov kawm cov Los Mas thiab cov Hes Las kev txawj ntse. Lawv pib sau tej daim ntawv theej teb, lawv pib paub tias lub ntiaj teb kheej tsis tiaj li ib txwm sawv daws hais los. Lawv nrhiav tau tias yog lub ntiaj teb khiav ncig lub hnub, tsis yog lub hnub ncig lub ntiaj teb, lawv tseem paub tias ib hnub ib hmos lub ntiaj teb ntxeev ib ntxees. Lawv pib ua tej lub yeeb yaj tsom saib lub ntuj thiab cov hnub qub.

Cov laus pav thiab cov vaj txheeb lawv muaj nyiaj ntau, lawv hu cov neeg txawj sau duab los nyob hauv lawv tej tuam tsev, ces cov kws sau duab zoo nkauj mas tas lawv sid lawv nyob hauv cov tuam tsev. Cov txhim tsev kuj tsim tej tus piv txwv tsev tshiab raws cov Hes Las thiab cov Los Mas. Cov nto moo tshaj cov mas yog Lis Os Nas Dos (Leonardo da Vinci) tus sau daim duab hais txog Yes Xus pluas hmo kawg (The Last Supper), thiab Miv Kev As Ntes Los (Michelangelo) tus txaug Das Vis tus mlom thiab niam Mab Liab kev mob siab (Pietà’). Nyob Zes Mas Nias teb, muaj ib tug kws txuj hu ua ‘Nkws Tees Npes’ (Johann Gutenberg) tau tsim cov tshuab luam ntawv. Nws muab hlau los nchuav cov tsiaj ntawv. Yog li lawv thiaj pib luam cov Ntawv Ntshiab. Lub caij no hu ua ‘caij rov yug tshiab’ (Renaissance).

1. Cov Teb Chaws Nyob Hauv Cov Ua Ntuj Kev Cai Lub Tuam Teb Hloov Tas
1.1. Ntau Lub Teb Chaws Sib Ntaus Rog

Ua ntej lub caij rov yug tshiab, cov ua Ntuj kev cai lub tuam teb tsa txoj kev ntseeg ua tas puas tsav yam ntej, lawv kuj ua rog zaum puav thiab; tiam sis sawv daws paub tias muaj ib yam uas leej twg los hla tsis tau, yam li Tswv Ntuj ua sawv daws tus tswv, Vaj Qhia yog tus ua thawj nyob ntiaj teb no, cov teb chaws nyob hauv cov ua Ntuj kev cai lub tuam teb sib ncaim tsis tau. Tab sis txij thaum lub caij txhim tsa cov Tuam Tsev Teev Ntuj yuav tas, cov vaj tswj teb chaws tsis hwm cov ua Ntuj kev cai lub tuam teb. Lawv nyias kav nyias lub teb chaws, nyias nrhiav nyias lub koob meej, lawv rov sib ntaus sib tua, lawv tsa lawv lub koob meej muaj nqes dua txoj kev mloog Ntuj Lus thiab txoj kev sib nyiam sib zam. Lawv xav txeeb tej lub teb chaws dav, lawv xav tswj tsoom pej xeem, lawv saib lwm cov neeg yog yeeb ncuab, lawv tsis nco tias sawv daws yog kwv tij nyob hauv Yes Xus lub Koom Txoos.

Nyob Zes Mas Nias teb muaj 10 tawm lub nroog loj, lawv tsis zwm rau tus vaj, lawv muaj lawv cov nom kav lawv cov nroog, lawv nyias yuav nyias siab.

Nyob Is Tas Lias teb, cov nroog loj mas yog cov laus pas kav, lawv tsis saib tus vaj, tsis saib tus Tswv Qhia. Lawv tsa txoj kev nrhiav nyiaj txiag ua ntej, lawv tsis hwm Ntuj kev cai ntxiv, lawv tsis saib cov neeg me, tsis nco txog txoj kev sib nyiam sib hlub. Cov nom tswv kav cov nroog loj, lawv txhim tej lub tuam tsev zoo nkauj rau lawv nyob, lawv ua si ntau, lawv ua tej rooj qav loj, lawv tso lub siab mus raws kev plees, lawv nrhiav neeg ua tub rog noj nyiaj thiab lwg teb chaws.

Vaj Qhia kuj sawv los tswj ib lub teb chaws nyob hauv Is Tas Lias nruab nrab. Vaj Qhia cov tseem hwv ntau zaus lawv tsis coj tus yam ntxwv zoo dua cov vaj txheeb nyob ib ncig, lawv ua rog txuag Vaj Qhia lub teb chaws (Papal States), lawv tiv cov vaj txheeb nyob ib ncig. Yog li mas Vaj Qhia thiaj nrog cov teb chaws nyob ib ncig muaj plaub ntau zaus, tsis phim tus sawv Yes Xus chaw tshaj Ntuj Lus nyob ntiaj teb no.

Nyob Fab Kis teb, cov nroog loj zoo siab zwm rau tus vaj Fab Kis, ces xyoo 1296 tus vaj Fab Kis hu ua ‘Fis Lis Pos Plaub’ (Philip IV) yuam cov Leej Choj kom them se thiab txwv tsis pub cov Leej Choj muaj feem tawm tswv yim hais txog kev cai lij choj tswj lub teb chaws, ces Vaj Qhia Npos Nis Fas Yim (Pope Boniface VIII) thiaj nrauj tus vaj Fab Kis tawm ntawm lub Koom Txoos.

Xyoo 1303 tim 7 lub 9 hlis, tus vaj Fis Lis Pos Plaub thiaj xa tub rog mus lwg Vaj Qhia lub tsev nyob As Nas Yis (Anagni) hauv Is Tas Lias teb. Lawv ntes Vaj Qhia mus tsim txom ces Vaj Qhia Npos Nis Fas Yim thiaj tuag thaum lub 10 hli.

Vaj Qhia Npes Nes Dis Kaum Ib (Pope Benedict XI) ua Vaj Qhia tshiab coj lub Koom Txoos tau 8 lub hlis ces nws tag sim neej, cov Tswv Qhia Liab thiaj xaiv tus coj tshiab yog Vaj Qhia ‘Nkes Mees Tsib’  (Pope Clement V). Tus Vaj Qhia tshiab yog neeg Fab Kis, ces nws nyob Fab Kis teb ntau, nws tsis yeem tshais chaw los nyob Los Mas, ces xyoo 1309 Vaj Qhia Nkes Mees Tsib tsa lub tsev ntshiab (Holy See) nyob hauv lub nroog As Vis Yoos (Avignon). As Vis Yoos yuav hloov ua Vaj Qhia lub chaw nyob ntev li 67 xyoo, muaj 7 tus Vaj Qhia. Lub caij no hais tias ‘lub caij Vaj Qhia raug txhom ua cov Npas Npis Los Nias qhev’ (Babylonian Captivity of the Papacy), yog lub caij Vaj Qhia poob tsim nyob hauv tus vaj Fab Kis lub hwj chim.

Txij xyoo 1337 txog xyoo 1453 mas lub teb chaws Fab Kis thiab Aas Kiv sib ntaus rog tsis tseg, hu tias ntsug rog ib puas xyoo (Hundred Years’ War). Tos lawv sib ntaus rog vim tus vaj Aas Kiv Es Daws Peb (Edward III of England) tsis xav hwm tus vaj Fab Kis Fis Lis Pos Rau (Philip VI of France), ces tus vaj Fab Kis thiaj txeeb Aas Kiv teb daim av As Nqis Tees (Aquitaine) hauv Fab Kis teb Xib Naj. Tus vaj Aas Kis thiaj hais tias nws yog tus muaj cai zaum tus vaj Fab Kis lub theej kiab, tsis yog tus vaj Fis Lis Pos, vim tias muab suav raws caj ces mas Es Daws yog tus txheeb tus vaj Fab Kis tiam tas los dua. Li ntawd, tus vaj Es Daws Peb thiaj coj tub rog Aas Kiv tuaj ntaus Fab Kis teb, lawv txeeb tau Fab Kis teb ib nrab ntau. Tab sis tog Fab Kis tsis xav swb, ces lawv thiaj sib ntaus sib tua zoo li ntawd. Ob lub teb chaws sib tua ntev mas lub Koom Txoos thiaj raug xwv txheej loj.

Tswv Ntuj hlub ob lub teb chaws, ces Tswv Ntuj thiaj hu ib tug ntxhais Fab Kis hu ua ‘Zas Ntas’ (Jeanne d’Arc) sawv los coj cov tub rog Fab Kis mus caum cov tub rog Aas Kiv kom rov mus nyob Aas Kiv teb. Tiam sis tus ntxhais ntawd raug ib co neeg siab phem ntes xa rau cov Aas Kiv. Lawv liam tias nws yog poj dab tsis zwm rau lub Koom Txoos, ces lawv muab nws hlawv nyob hauv xyoo 1435. Kaum xya xyoo tom qab, yog xyoo 1453 tog Fab Kis thiaj yeej cov Aas Kiv, ces cov Aas Kiv thiaj hla dej mus nyob lawv lub teb chaws.

1.2. Lub Tsheej Npis Xaas Tawg

Tas tiam 12 thiab 13 cov vaj Mawv Xim Lim nyob As Xias Nrab lawv tsis tshua muaj zog, vim tsoom tub rog txuag Yes Xus lub ntxa tau mus nyob Yes Lus Xas Les. Cov Mawv Xim Lim swb lawv ob peb zaug. Tab sis tiam 13 yuav tas, cov Mawv Xim Lim ntiab tau tsoom tub rog txuag Yes Xus lub ntxa rov.

Tiam 14 haiv neeg ‘Tws Kis’ (Turks) tuaj As Xias teb tuaj ntaus cov Mawv Xim Lim nyob As Xias Nrab tawg, ces xyoo 1350 lawv pib txeem tuaj ntaus Npis Xaas teb. Cov vaj Npis Xaas thov kom cov vaj nyob Aws Los Pas teb tuaj pab lawv, tab sis vim cov vaj ntawd tab tom sib ntaus rog, ces lawv tsis tuaj pab Npis Xaas teb.

Cov Tws Kis tus vaj ‘Npas Zas Xes’ tuaj lwg Npws Nkas teb, ces tus vaj Hoos Nqias hu cov vaj Fab Kis thiab Zes Mas Lias tuaj pab nws tiv Npas Zas Xes. Lawv sib tua tab sis tsis yeej cov Tws Kis. Npas Zas Xes thiaj coj tub rog mus txog Zes Mas Nias ciam teb, ces nws rov tig los ntaus Npis Xaas. Tus vaj Tis Maws Lees yog ib tug Tws Kis tsis haum rau Npas Zas Xes, ces thaum Npas Zas Xes coj nws pab tub rog tuaj txog Aas Kas Las, mas nkawd sib ntau rog nyob ntawd ib cuam. Zas Npas Xes raug ntes, nws cov tub rog tawm tas, ces lub tsheej Npis Xaas thiaj tsis raug Npas Zas Xes cov tub rog lwg. Ib puas xyoo tom qab, yog xyoo 1451 Mas Hos Mes Ob (Mehmed II) tuaj txhim tej lub yeej loj loj nyob ze tus ntsa zeb xov lub tsheej Npis Xaas. Lawv muab nyiaj xiab cov laus pas Is Tas Lias kom txhob tuaj pab. Cov Fab Kis, Aas Kiv thiab Zes Mas Nias kuj tsis liam fab rau, ces xyoo 1453 thaum lub 4 hlis ntuj, Mas Hos Mes Ob pib ntaus lub tsheej Npis Xaas. Hnub tim 30 lub 5 hlis xyoo ntawd, lub tsheej Npis Xaas thiaj tawg. Cov Tws Kis lwg lub tsheej peb hnub peb hmos, lawv ntes cov neeg ua Ntuj kev cai mus ua qhev, lawv muab lub Tuam Tsev Teev Ntuj Thoob Tsib hloov ua chaw teev cov Mawv Xim Lim tus As Los. Txij ntawd los Npis Xaas teb thiaj hloov ua Mawv Xim Lim kev cai.

2. Lub Koom Txoos Yuav Ntxeev

Nyob hauv Koom Txoos sab hnub poob, xyoo 1376 tim 13 lub 9 hlis, Vaj Qhia Nqes Nkos Lis Kaum Ib (Pope Gregory XI) txiav siab tshais chaw tim As Vis Yoos rov los nyob Los Mas. Vaj Qhia los txog Los Mas yog xyoo 1377 thaum lub 1 hlis tim 17. Los Mas thiaj rov muaj Vaj Qhia ntxiv.

Xyoo 1378 Vaj Qhia Nqes Nkos Lis Kaum Ib (Pope Gregory XI) tuag, cov Tswv Qhia Liab tsa ib tug Vaj Qhia tshiab, yog Vaj Qhia Aws Npas Rau (Pope Urban VI). Vaj Qhia Aws Npas Rau yog neeg siab ceev, nws cem tas sawv daws, nws tsis yuav leej twg siab, ces cov Tswv Qhia Liab thiaj khiav mus nyob hauv lub nroog As Nas Nyis (Annecy) hauv Fab Kis teb, lawv tsa Nkes Mees Xya (Antipope Clement VII) ua ib tug Vaj Qhia tshiab nyob hauv As Vis Yoos. Ces txij xyoo 1378 los txog xyoo 1415 thiaj muaj ob peb tug Vaj Qhia ib txhij sawv los kav lub Koom Txoos. Lub caij ntawd hu ua ‘caij Koom Txoos sab hnub poob sib cais’ (Western Schism) vim lawv sib cav ntau txog tus tseem Vaj Qhia tias yuav yog tus twg tiag.

Xyoo 1409 cov Tswv Qhia nyob Aws Los Pas teb sib sau los ua Rooj Ncauj Lus nyob Pis Xas, lawv txo ob tug Vaj Qhia nyob Los Mas thiab As Vis Yoos, ces lawv tsa dua ib tug tshiab yog As Les Xas Nros Tsib (antipope Alexander V). Zaum no lub Koom Txoos thiaj muaj 3 tug Vaj Qhia.

Thaum txog xyoo 1415 lub 5 hlis, tus vaj Hoos Nqias hu ua ‘Xis Nkis Mus’ (Sigismund of Luxembourg) nqua hu tsoom Tswv Qhia kom rov tsim kev sib haum xeeb rau lub Koom Txoos, ces thiaj muaj 29 tus Tswv Qhia Liab, 100 tus kws txuj, 134 tus tswj cov tsev Txiv Twj Cuab, thiab 183 tus Tswv Qhia tuaj sib sau ua Rooj Ncauj Lus nyob Koos Taas (the Council of Constance), Zes Mas Nias teb. Sawv daws pom zoo txo tus Vaj Qhia nyob Pis Xas, tus Vaj Qhia nyob Los Mas, thiab tus Vaj Qhia nyob As Vis Yoos, ces xyoo 1415 lawv xaiv Mas Tis Nus Tsib (Pope Martin V) ua tus Vaj Qhia tshiab saib tas nrho lub Koom Txoos sab hnub poob. Txij ntawd los cov ua Ntuj kev cai thiaj rov sib haum.

Tas tiam 15 cov vaj nyob Is Tas Lias teb sib tw ua tsev zoo nkauj, ces Vaj Qhia kuj xyaum ua li lawv thiab. Lawv hu cov kws txhim tsev thiab txaug mlom, cov kws sau duab nto moo tuaj ua Vaj Qhia lub Tuam Tsev thiab txhim Leej Ntshiab Pob Zeb lub Tuam Tsev Teev Ntuj nyob hauv Vas Tis Kas. Thaum ntawd, Vaj Qhia sau nyiaj nyob tas Aws Los Pas teb mas thiaj txaus txhim cov Tuam Tsev zoo nkauj ntawd, ces muaj ntau tus neeg ua Ntuj kev cai tsis pom zoo, lawv yws thiab thuam. Tsis tas li ntawd, cov Vaj Qhia xav txog txoj kev ua tsev zoo nkauj ntau dua xav txog txoj kev kho neeg lub siab kom zoo tuaj.

Tseem muaj cov vaj txheeb Is Tas Lias sawv los sib txeeb ua Vaj Qhia. Thaum muaj ib tug Vaj Qhia tuag, mas tas cov vaj txheeb los yog cov tsev neeg loj nyob Los Mas ua zaj ua ntxeev kom tau xaiv ib tug Vaj Qhia nyob hauv lawv tsev neeg los yog nyob hauv lawv tej phooj ywg. Ces nyob hauv lub caij ntawd thiaj pom tej tus Vaj Qhia nyiam tua neeg, nyiam yuav poj niam. Tej tus Vaj Qhia kuj muaj me nyuam, lawv tseem muaj plhus tsa lawv tej me nyuam ua Tswv Qhia kuj muaj. Tus coj tus yam ntxwv phem dua cov yog Vaj Qhia As Les Xas Nros Rau (Pope Alexander VI).

Lub caij ntawd, muaj ntau tus Tswv Qhia saib xyuas lawv tsoom pej xeem zoo, tsis kav kuj muaj cov ua phem coob thiab. Cov ua phem ntawd, lawv hnav zoo, lawv muaj ntau tus nees luab tej lub tsheb muaj nqe kim, lawv ua tej rooj qav loj, lawv muab siab rau mus tua nqaij ntau dua qhia Ntuj kev cai.

Cov Tswv Qhia ntau leej yog noob nom. Cov tuam yim neeg nto moo loj, lawv xav kom lawv tsev neeg muaj ib tug Tswv Qhia, ces lawv thiaj kom ib tug neeg nyob hauv lawv tsev xaiv txoj kev ua Leej Choj, lawv cia li kom lawv ib tug neeg ua Tswv Qhia. Vim li ntawd, thiaj muaj ntau tus Tswv Qhia nrhiav kev ua si xwb, lub Koom Txoos thiaj tsis muaj tus zoo tswv.

Tseem muaj tej tus Tswv Qhia nyiam ua rog, ces lawv tawm mus ntaus rog xws li cov vaj txheeb. Vim cov loj ua tsis zoo, mas cov me thiaj ua raws li cov loj tus yam ntxwv. Cov Leej Choj ntau leej pluag pluag tsis tau kawm Ntuj kev cai txaus, thiab lawv yuav tsum nrhiav noj zoo li cov pej xeem, lawv nrog cov pej xeem mus ua si ntau. Tej tus kuj muaj poj niam me nyuam.

Yog tim li tej tau hais los no, mas cov pej xeem sawv daws saib lawv zoo li ib pab yaj tsis muaj tus tswv coj. Lawv saib zoo li Ntuj kev cai tsis muaj zog lawm, lawv saib zoo li Yes Xus lub Moo Zoo tsuag zuj zus nyob hauv lawv lub teb chaws.

Muaj tej tus pom cov hlob hauv lub Koom Txoos coj tus yam ntxwv phem tsis haum Ntuj kev cai, mas lawv xav ncaim ntawm lub Koom Txoos mus ua tej pab neeg tsim txoj cai nyob ntawm lawv siab, lawv xav tias tsis tas yuav vam txog Vaj Qhia los Tswv Qhia kuj tau, lawv yuav nrhiav txoj kev coj lawv lub neej nyob hauv Ntawv Moo Zoo kuj tau.

Tej tus xav li ntawd, mas qee zaus yog vim lawv nrog cov nom tswv los nrog cov Tswv Qhia tsis sib haum xeeb kuj muaj. Tej tus lawv xav li ntawd, yog vim lawv lub siab kub rau txoj kev hwm Ntuj tiam sis lawv paub Ntuj kev cai tsis tas.

Muaj 2 tug tau ncaim ntawm lub Koom Txoos; yog Vis Kaws Les (John Wycliffe) nyob Aas Kiv teb, thiab Zam Hws (Jan Hus) nyob Tses Kos Xas Las Vas teb (Czech).

Cov vaj txheeb tau yuam cov neeg nrog Vis Kaws Les thiab Zam Hws muaj ib lub siab, ces nyob hauv tiam 16 lub Koom Txoos thiaj yuav raug xwv txheej loj tshaj.

III. LUB KOOM TXOOS HLOOV TUS YAM NTXWV (TIAM 16)
1. Lus Thes Ncaim Ntawm Lub Koom Txoos

Thaum tiam 16 nyob hauv lub tuam teb Aws Los Pas, kwv yees muaj 15 lub teb chaws loj, lawv muaj tus vaj kav lawv cov teb chaws. Nyob hauv ib lub teb chaws twg kuj muaj ib co vaj txheeb kav tej xeev ntuj ywj lawv siab, lawv tsis tshua mloog lawv tus tuam vaj uas lawv zwm rau. Cov npe teb chaws muaj vaj kav yog cov teb chaws muaj npe li no: Pos Tws Nkas, Is Npes Lias, Fab Kis, Aas Kiv, Ais Lis, Hos Laas, Xas Vuas, Is Tas Lias, Xus Is, Zes Mas Nias, Aus Rias, Hoos Nqias, Kaas Dis Nas Vias, Pos Kas, Lis Tuas Nias, Os Tos Mas (Tws Kis teb), thiab Mos Xaws Kos Vias (Lav Xias teb).

Thaum tiam 16 nyuam qhuav pib, mas cov teb chaws Aws Los Pas yuav luag txhua lub lawv nyob hauv lub Koom Txoos Kav Tos Liv. Tsuas tshuav teb chaws Os Tos Mas, uas cov pej xeem muaj ib nrab coj kev ntseeg Yes Xus raws li cov Koom Txoos Os Tos Dos thiab muaj ib nrab coj Mawv Xis Lim kev cai. Thiab teb chaws Mos Xaws Kos Vias kuj coj kev ntseeg Yes Xus hauv cov Koom Txoos Os Thos Dos. Li ntawd, teb chaws Mos Xaws Kos Vias thiab Os Tos Mas thiaj tsis nyob hauv lub Koom Txoos Kav Tos Liv.

Tiam 15 thiab 16 cov vaj txheeb nyob Zes Mas Nias teb ceeb laj mloog tus tuam vaj kav Zes Mas Nias. Lawv nrhiav kev dim ntawm tus tuam vaj. Hos cov neeg ua liaj ua teb kuj ceeb laj them se rau cov vaj txheeb, rau tus tuam vaj thiab rau cov Tswv Qhia Kav Tos Liv. Cov vaj txheeb coob leej muaj hwj chim tsis npaum tej tus Tswv Qhia. Lawv khib rau cov Tswv Qhia. Cov Tswv Qhia kuj tsis tshua xav zwm rau tus Vaj Qhia nyob Los Mas thiab. Lawv coob leej tsis coj lub neej pluag xws li Yes Xus tau qhia. Feem coob nrhiav nyiaj txiag thiab nrhiav lub koob meej xwb. Cov nrhiav kev mloog Yes Xus lub Moo Zoo yog cov tsawg.

Tiam 15 yog lub caij uas nyob Zes Mas Nias teb, muaj ib tug yawg hu ua ‘Nkws Tees Npes’, nws pib tsim cov tshuab luam ntawv. Vim muaj cov tshuab luam ntawv mas kev kawm txuj ri sai mus txog tsoom pej xeem. Coob leej tsim cov tsev luam ntawv nyob tas Aws Los Pas teb. Lawv xub luam phau Ntawv Ntshiab ntau tas nrho. Lawv luam cov ntawv qhia kev ntseeg txog Yes Xus. Lawv kuj luam cov ntawv qhia tas puav tsav yam txuj. Sawv daws tau kev kawm cov tseem txuj ntau yam, thiab sawv daws kuj tau kev kawm cov txuj yuam kev thiab.

Hais txog kev kawm txuj, tiam 13 thiab 14 nyob hauv lub Koom Txoos, cov Xib Hwb qhia txuj nyob hauv cov tuam tsev kawm txuj, lawv qhia raws li Leej Ntshiab Tos Mas As Kis Nos tau qhia. Tab sis thaum tiam 14 yuav tas tiam 15 xiab tuaj, cov Xib Hwb qhia tej zaj txuj tshiab nyob hauv cov tuam tsev qhia txuj. Ib txhia tseem hwm Tos Mas As Kis Nos cov txuj. Hos ib txhia nyiam cov txuj tso kev sib twv tsim tej zaj tswv yim sib txawv. Lawv nrhiav kev nrauj tas txhia yam tuaj ntawm txheej laus tuaj. Lawv tsis tshua hwm cov loj, lawv xav tiv cov nom, lawv xav ua neeg cam thawj rau cov ntaus thawj kav tsoom sid. Tab txawm yog nyob hauv lub Koom Txoos Kav Tos Liv los muaj coob leej zuj zus ncaim ntawm Tos Mas As Kis Nos tus lwj lwm.

Tiam 15 thiab tiam 16 coob leej nyob hauv lub Koom Txoos Kav Tos Liv coj tau tus yam ntxawv tsis haum Yes Xus lub Moo Zoo. Cov ntaus thawj xws li cov Vaj Qhia thiab cov Tswv Qhia coj tau tej tus cuj pwm tsis zoo. Coob Leej nyiag taug kev plees kev yi, coob leej siv nyiaj los npaj tej rooj qav loj thiab ua si lom zem, coob leej noj cov qhev lub dag lub zog dawb. Lawv tsis txawj hlub tsoom pej xeem pluag.

Cov Leej Choj thiab cov Tswv Qhia ib nrab muaj lub siab zoo, lawv coj raws li Yes Xus tus lwj lwm. Tab sis muaj ib nrab ncaim deb ntawm Yes Xus tus lwj lwm. Cov Tswv Qhia nyob Los Mas, cov Tswv Qhia nyob Fab Kis teb, thiab cov nyob Zes Mas Nias teb ib nrab mloog Yes Xus lub Moo Zoo, hos ib nrab mloog lawv lub siab ntshaw ub ntshaw no xwb.

Tsoom neeg ntseeg Yes Xus, cov ntau tsis paub Tswv Ntuj Lo Lus zoo, vim tsis tshua muaj chaw kawm kev ntseeg. Cov Leej Choj ntau leej tau kawm txuj tsawg tsawg, lawv qhia tsis tau kev ntseeg tseeb tiag rau cov neeg ntseeg. Vim li ntawd, tsoom neeg ntseeg lam mloog cov coj lub Koom Txoos xwb, lawv tsis to taub kev ntseeg lub ntsiab. Sawv daws txais lub Cim Ntxuav, tab sis cov paub kev ntseeg muaj tsawg leej kawg. Lawv ntseeg tej yam tuaj ntawm tej qub kev teev dab tuaj. Lawv muab sib xyaws rau cov kab ke ntseeg Yes Xus.

Hais tas lus nrho, thaum tiam 15 lub Koom Txoos Kav Tos Liv nyob Aws Los Pas Xib Fab tsis muaj hwj chim pes tsawg. Cov xav tiv lub Koom Txoos, lawv tau zoo kev tiv, tau zoo kev ua ywj siab. Yog lub caij ntawd ces ‘Lus Thes’ (Martin Luther) thiaj yug los.

Lus Thes yug los hnub tim 10 lub 11 hlis ntuj xyoo 1483 nyob hauv lub nroog Es Xaws Les Npees (Eisleben), nyob Zes Mas Nias teb. Thaum nws niam nws txiv coj nws mus txais lub Cim Ntxuav, nkawd xaiv Leej Ntshiab Mas Tis Nus ua tus pov hwm nkawd tus me nyuam. Lus Thes mus xyaum coj lub neej ua Txiv Twj Cuab nyob hauv lub koom haum Aus Nkus Tis Nus.

Xyoo 1507 Lus Thes tau txais lub Cim Tiag Tes tsa nws ua Leej Choj. Nws lub hnub nyoog muaj 24 xyoo lawm.

Txij thaum Lus Thes ua Txiv Twj Cuab los, nws haj yam kawm Tswv Ntuj cov txuj ntau. Thaum nws hnov tias tej tus tau tsim tej phau ntawv tshiab nthuav kev ntseeg tob mas nws xav nyeem kom tas tib si.

Xyoo 1508 tus ua hlob nyob hauv lub koom haum xa Lus Thes mus kawm cov txuj ntxiv nyob hauv lub tsheej Vis Tees Npes (Wittenberg). Nws yuav kawm txuj kom txawj qhia cov hluas npaj ua Leej Choj.

Nyob hauv nws lub koom haum, Lus Thes nto moo zoo, ces xyoo 1510 cov hlob tswj lub koom haum xa nws mus txog Los Mas, nyob Is Tas Lias teb. Tos uas cov hlob xa nws mus txog Los Mas, yog vim tias nyob hauv lub koom haum Aus Nkus Tis Nus ntawd, muaj ib pab xav tsim cov txhooj tshiab. Lus Thes mus nrog Vaj Qhia cov pwm tsav sab laj txog qhov ntawd.

Plaub lub lis piam uas Lus Thes nyob Los Mas, nws ua xws li lwm cov pej kum neeg ntseeg uas tawm rooj tuaj fiv Ntuj nyob Los Mas; nws mus xyuas ntau lub tsev teev Ntuj kom nws tau ua cov Kab Ke Txo Txim raws li cov neeg ntseeg lub caj ntawd lawv sawv daws ua kam, nws kuj tau kim caug nce cov qib ntaiv nyob ntawm tej lub Tuam Tsev Teev Ntuj.

Lus Thes pom Vaj Qhia, pom cov Tswv Qhia, nws tsis saib tias lawv puas coj tus yam ntxwv phem los coj tus yam ntxwv zoo. Tej zaus nws hnov lub moo cua tias Vaj Qhia thiab cov Tswv Qhia nyiag coj tus yam ntxwv tsis haum Yes Xus lub Moo Zoo. Tab sis lub caij ntawd, Lus Thes tsis hais dab tsi li. Yuav tsum tos 25 xyoos tom qab ces Lus Thes thiaj hais tias thaum nws nyob Los Mas nws pom cov hlob ua ntau yam phem.

Thaum Lus Thes mus Los Mas, nws rov qab los tau ib xyoos, ces nws thiaj twv tau ua ib tug kws txuj txheej siab los yog tus Thoob Xwm Txoj Cai (Doctor of Theology) nyob hauv lub Koom Txoos nyob Zes Mas Nias teb. Lus Thes ua Xib Hwb nthuav Ntawv Ntshiab. Nws nthuav Ntawv Cog Lus Qub thiab Ntawv Cog Lus Tshiab nyob hauv lub tsev qhia txuj txheej siab. Cov tub kawm txuj nyiaj mloog Lus Thes nthuav Ntawv Ntshiab. Cov Ntawv Ntshiab uas nws nyiam nthuav ntau yog cov Nkauj Paj Nruag thiab Paj Lug cov Tsab Ntawv. Tej lis piam hnub chiv, Lus Thes kuj mus ntuas tsoom ntseeg uas tuaj sib sau ua lub txoos nyob hauv ib lub tsev teev Ntuj. Sawv daws tuaj mloog nws coob. Cov hlob nyob hauv nws lub koom haum thiaj tau tsa Lus Thes ua tus tswj lub tsev koom haum uas nws nyob.

Lus Thes nto moo zoo nyob hauv nws lub koom haum, tab sis nws yog ib tug neeg muaj lub siab nyob tsis tiaj tus li. Sawv daws pom nws nyob sab nraud, sawv daws xav tias nws yog ib tug neeg txawj nthuav Ntawv Ntshiab thiab txawj ntuas tsoom sid. Tab sis nyob hauv nws nruab siab, nws muaj ntau yam ua kom nws lub siab ntxhov quav niab.

Yog vim nws lub siab nyob tsis tus, ces nws tau cog lus xaiv lub neej ua Txiv Twj Cuab nyob hauv lub koom haum Aus Nkus Tis Nus. Nws tau xav tias nws nyob hauv lub tsev Txiv Twj Cuab ces nws yuav tau ntsib txoj kev muaj lub siab nyob nyab xeeb. Tab sis thaum nws ua Txiv Twj Cuab nws lub siab tseem ntxhov li qub. Tas ib sim neej Lus Thes lub siab nphau npog.

Lus Thes tau piav tias tos nws ntxhov siab yog vim nws pom tias nws yog ib tug neeg muaj txhaum ntau thiab muaj txhaum loj. Lus Thes tau sau ntawv ntau ntau tseg piav tias nws tau ua txhaum ntau vim nyob hauv nws nruab siab nws xav txog kev plees kev yi ntau, nws swb nws lub siab ntshaw, nws cheem tsis tau nws txoj kev xav.

Lus Thes tsis pom qab thov txhaum ntawm Tswv Ntuj, vim nws saib Tswv Ntuj yog ib tug tswv coj nruj nruj xav muab txim rau neeg, Tswv Ntuj yog tus txiv siab heev xws li Lus Thes niam thiab txiv. Lus Thes xav tias nws yog ib tug neeg txhaum, yuav tsis tau kev dim ntawm kev raug txim ib zaug, ces Lus Thes hais tias hauv nws nruab siab thuam Tswv Ntuj. Lus Thes niaj hnub xav ua tej txoj hauj lwm them txim txhaum. Nws yoo mov, nws xuas hlua nplawm nws lub cev. Tab nws txawm ua npaum twg, nws kuj tseem ntshai tsam nws yuav nyob txim hauv dab phem teb. Nws yim yuam nws lub cev, nws yim xav tias nws yuav raug txim nyob hauv dab phem teb.

Vim li cas Lus Thes ntshai li ntawd?

Yog vim thaum Lus Thes tseem yau nws hnov luag tej piav tej yam tsis haum qhov tseeb txog Huab Tais Tswv Ntuj. Nyob hauv nws tsev, nws niam nws txiv yog ob tug neeg siab heev. Lus Thes mus kawm ntawv, cov Xib Hwb rau siab qhia ntawv, tab sis lawv kuj ntaus cov me nyuam sai kawg. Nws tau kawm kev ntseeg, tab sis cov qhia nws hais tias Tswv Ntuj yog ib tug Huab Tais txiav txim. Lus Thes thiaj tsis pom qab tso siab rau ib tug Tswv Ntuj txawj hlub neeg thiab txawj zam txhaum. Ces Lus Thes ntxhov siab vim nws yav hluas nws muaj ib lub tswv yim zoo li ntawd.

Xyoo 1513 txog xyoo 1515 Lus Thes kawm thiab rov nyeem tas zog tsab ntawv uas Paj Lug xa tuaj rau cov ntseeg nyob hauv lub tsheej Los Mas. Lus Thes xav tswm yim ntau ntau txog cov lus nyob hauv tsab ntawv Los Mas, muaj tej qib lus ua kom nws txais ib lub tswm yim tshiab. Lus Thes nyiam qib lus 17 nyob hauv tsab ntawv Los Mas zaj 1 zoo li no: ‘Nyob hauv Yes Xus lub Moo Zoo, Tswv Ntuj txoj kev ncaj tawm tuaj rau yus pom raws li yus ntseeg. Tus neeg siab ncaj nws muaj txoj sia tawm ntawm txoj kev ntseeg tuaj.’ Lus Thes kuj nyiam lo lus tias: ‘Yog koj lub ncauj zeem tseeb tias Yes Xus yog Huab Tais, thiab yog koj ntseeg puag hauv nruab siab tias Tswv Ntuj tau tsa Yes Xus sawv hauv cov tub tuag rov los, mas Ntuj yuav cawm koj.’

Ntau lo lus nyob hauv tsab ntawv Los Mas ntxim Lus Thes siab, Lus Thes txhais Paj Lug cov lus tias:

“Lub Moo Zoo ua kom peb pom Tswv Ntuj txoj kev ntshiab. Yog yus tso siab rau Tswv Ntuj, mas Tswv Ntuj muab yus cov txhaum phem tas huv tib si los vov, ces yus dim ntawm txoj kev raug txim. Yus tus kheej ua neeg siab ntshiab tsis tau ib zaug. Yus yuav tso siab rau Tswv Ntuj, ces Tswv Ntuj saib yus yog ib tug neeg siab ntshiab. Tswv Ntuj yog tus muab lub siab ntshiab vov yus cov txhaum. Peb yuav vam txog Yes Xus. Yes Xus yog tus them peb cov txim txhaum nyob saum Ntoo Cuam. Yes Xus muab nws lub hwj chim los vov peb cov txhaum. Peb cov txhaum nyob li qhov qub. Tab sis yog yus tso siab rau Yes Xus mas Tswv Ntuj vov yus cov txhaum. Tswv Ntuj saib yus yog ib tug neeg muaj lub siab ntshiab, vim yus tso siab rau Yes Xus.”

Thaum Lus Thes muaj lub tswv yim pom zoo li ntawd nws lub siab rov tshiab tuaj. Nws hais tias yog zoo li nws rov yug los tshiab, nws pom Ntuj lub qhov rooj qhib lug txais nws. Nws hais tias nws dim ntawm txoj kev ntxhov siab lawm. Lus Thes hais tias nws dim ntawm txoj kev ntxhov siab, vim nws tso siab tias Tswv Ntuj vov nws cov txhaum.

Nyob hauv cov neeg ua Ntuj kev cai, yog lawv xav thov kom Tswv Ntuj pub txiaj ntsim rau lawv, mas lawv yuav vam txog cov Leej Ntshiab thov Tswv Ntuj lub txiaj ntsim, piv li vam txog Leej Ntshiab Mab Liab kom nws nrog thov Tswv Ntuj pub Tswv Ntuj tej txiaj ntsim rau. Tab sis cov neeg feem coob tsis paub txuj thiab tsis paub tias yuav thov Ntuj zoo li cas, ces tiam 14 thiab 15 muaj tej tus Leej Choj qhia tej txoj kev yooj yim los pab cov neeg ntseeg thov Ntuj, lawv qhia ‘cov num txo txim txhaum’ (Indulgence).

Thaum tiam 14 thiab tiam 15 ntawd, mas cov Leej Choj hais tej yam zoo li ntawd rau cov neeg ua Ntuj kev cai, ces cov neeg coob kawg ua cov num txo txim txhaum zoo li lawv qhia.

Qhov ntawd yog ib qho zoo tsis heev, vim cov neeg ntseeg tso siab ntau dhau rau cov num txo txim txhaum, mas lawv tsis nco qab vam txog Yes Xus uas nws yog tus cawm lawv ntawm kev txhaum, lawv xav tias lawv tau ua cov num txo txim txhaum mas Tswv Ntuj yuav zam lawv cov txim txhaum tas huv tib si. Cov neeg ntseeg uas ua zoo li ntawd mas lawv tsis nco qab tig los yuav lub siab tshiab, vim lawv xav tias ua cov num txo txim txhaum xwb ces tau lawm.

Xyoo 1515 Vaj Qhia Les Os Kaum (Pope Leo X) xav nrhiav nyiaj los pab txhim Leej Ntshiab Pob Zeb lub Tuam Tsev Teev Ntuj (St. Peter’s Basilica) nyob tim Los Mas, nws thiaj ceeb toom tias tus neeg ntseeg uas pub nyiaj pab txhim lub Tuam Tsev Teev Ntuj, mas yog nws tau ua ib txog kab ke ntxuav nws cov txhaum tas huv tib si. Vaj Qhia kuj cia Tes Ntxes (Johann Tetzel) ua tus thawj tuaj sau nyiaj nyob hauv Zes Mas Nias teb.

Thaum xyoo 1517 Tes Ntxes lawv tuaj txog lub tsheej Vis Tees Npes uas Lus Thes qhia txuj nyob ntawd. Lawv ceeb toom rau cov neeg ntseeg sawv daws tias “Yog tias koj xav txo koj cov txim txhaum kom tas mas koj yuav ua zoo li no: 1) koj hais 5 zaug zaj ‘PEB TXIV’ thiab zaj ‘KOJ NYOB KAJ LUG MAB LIAB’, 2) koj yuav mus xyuas 7 lub tsev teev Ntuj, thiab 3) koj yuav tso nyiaj nyob hauv lub phij xab uas cov Leej Choj nqa tuaj. Yog koj ua peb yam li piav saum no mas koj cov txim txhaum daws tas lawm. Koj yuav thov tau Tswv Ntuj kom nws daws ib tug neeg tuag cov txim txhaum kuj tau, ces tam sim ntawd tus neeg tuag ntawd tus plig mus nrog Tswv Ntuj nyob.”

Cov Leej Choj tuaj ntawm Los Mas tuaj ceeb toom cov num txo txim txhaum zoo li ntawd mas puas yog ib yam haum Yes Xus lub Moo Zoo?

Yes Xus yeej tau hais tias peb yuav thov tau Tswv Ntuj kom nws zam txim rau peb los zam txim rau luag. Tab sis Yes Xus tau hais tias thaum peb thov Tswv Ntuj mas Tswv Ntuj tsuas pub lub txiaj ntsim zoo pab yus los zoo pab luag tej kom nyiam Tswv Ntuj zoo dua. Yes Xus tsis tau hais ib zaug tias thaum yus ua yam ub yam no los thov Tswv Ntuj mas Tswv Ntuj yeej yuav pub raws li yus thov xwb xwb. Thiab nyob hauv Ntawv Ntshiab tsis muaj ib lo lus qhia tias yuav ua tau cov num txo txim txhaum zoo li ntawd.

Cov Leej Choj hais tej los lus zoo li no tias “Thaum nej cov nyiaj poob nrov hauv lub phij xab no mas nej tus neeg tuag nws tus plig nyob hauv teb chaws them txim tau dim ntawm lub teb chaws them txim, tam sim ntawd nws ya mus saum ntuj.”

Thaum Lus Thes hnov lawv hais tej lo lus zoo li ntawd, mas Lus Thes ntxub tas siab. Nws hais tias tas txhua tus neeg muaj txhaum, tsis muaj ib tug yuav tsim hmoov tseg tau, kawg yog Tswv Ntuj thiaj vov peb cov txhaum xwb, peb yuav ua ib co hauj lwm zoo them txim txhaum tsis tau ib zaug li; tsuas yog yus lub siab ntseeg txog Yes Xus thiaj cawm yus tau, yus ua tsis tau ib yam hauj lwm zoo cawm yus los cawm luag tej.

Lus Thes tsis zoo siab rau cov Leej Choj tuaj ceeb toom cov num txo txim txhaum. Lus Thes npaj ib tsab ntawv muaj 95 Qib Lus (Ninety-five Theses) piav tias neeg tsim hmoov tseg tsis tau, cov num txo txim txhaum yog ib zag tsis haum kev ntseeg lub Moo Zoo, tus Vaj Qhia nyob Los Mas tsuas xev tswv yim tsim ib txog kev nrhiav nyiaj xwb.

Lus Thes muab nws tsab ntawv 95 Qib Lus los dai rau ntawm ib lub tuam tsev phab ntsa nyob hauv nws lub nroog Vis Tees Npes, nyob Zes Mas Nias teb. Lus Thes hu tus Leej Choj Tes Ntxes kom tuaj nrog nws tab meeg sib cav txog 95 Qib Lus tiv cov num txo txim txhaum.

Lub caij uas Lus Thes hu Tes Ntxes tuaj sib cav ntawm tshav puam mas Tes Ntxes twb mus txog lwm lub nroog, ces Tes Ntxes thiaj xa ib tsab ntawv tuaj teb rau Lus Thes. Tab sis tsis txaus Lus thes siab, nws thiaj hais tias Tes Ntxes tsis muab siab rau saib nws tsab ntawv 95 Qib Lus. Tos tsis ntev mas Lus Thes tsab ntawv nthuav 95 Qib Lus ri mus puv Zes Mas Nias teb. Coob Leej tuaj Lus Thes tog, lawv muab Tes Ntxes tsab ntawv hlawv ntawm tshav puam hauv plawv nroog Vis Tees Npes. Lus Thes thiaj pom tias coob leej xav tswv yim zoo li nws, ces nws haj yam ua siab loj tiv cov Leej Choj uas Vaj Qhia xa tuaj ceeb toom cov num txo txim txhaum nyob Zes Mas Nias teb.

Ib tug Tswv Qhia Zes Mas Nias xa Lus Thes 95 Qib Lus mus rau Vaj Qhia lub tsev uas nyob Los Mas. Tus tau saib Lus Thes 95 Qib Lus nyob Los Mas yog Vaj Qhia ib tug pwm tsav hu ua ‘Kas Zes Tas’ (Thomas Cajetan). Kas Zes Tas pom tias nyob hauv Lus Thes 95 Qib Lus muaj yam puav tsis haum lub Koom Txoos txoj kev ntseeg. Nws to taub hais tias yog Lus Thes 95 Qib Lus ri mus puv Zes Mas Nias teb mas yuav  muaj tej xwm ntxhov loj tshwm hauv lub Koom Txoos Kav Tos Liv nyob Zes Mas Nias teb. Ces Kas Zes Tas xa ib tsab ntawv mus hais rau tus tswj lub koom haum kom ntuas Lus Thes, thim nws tsab ntawv 95 Qib Lus rov qab.

Lus Thes hais tias yog nws zaj thiaj haum Yes Xus lub Moo Zoo. Ib tug Tswv Qhia nyob Los Mas thiaj xa ib tsab ntawv tuaj hais rau Lus Thes kom Lus Thes tuaj daws nws rooj plaub nyob Los Mas. Tus Tswv Qhia ntawd cem Lus Thes hnyav hauj sim, nws tsis txawj hais ib co lus pab kom rov sib haum xeeb. Lus Thes tsis kam mus tu plaub nyob Los Mas, tus vaj txheeb kav lub tsheej Vis Tees Npes thov kom Vaj Qhia tso ib tug sawv cev nyob Los Mas tuaj txiav rooj plaub nyob Vis Tees Npes uas yog lub tsheej Lus Thes nyob. Vaj Qhia ua siab ntev, nws thiaj xa ib tug sawv cev tuaj.

Tus tuaj tu rooj plaub yog Kas Zes Tas. Kas Zes Tas yog ib tug Tswv Qhia paub txuj, thiab nws siab zoo. Nws nrog Lus Thes nkawd sib hais lus zoo. Tab sis Lus Thes tsis kam thim nws ib lo lus rov qab. Nws tseem xav kom lub Koom Txoos hu tas tsoom Tswv Qhia tuaj sib sau ua ib lub Rooj Ncauj Lus txiav txim rau Vaj Qhia, vim Vaj Qhia yuam kev. Lub caij ntawd, Lus Thes tseem hais tias nws xav nyob hauv lub Koom Txoos Kav Tos Liv, tab sis nws tsis kam zwm rau Vaj Qhia.

Thaum Tswv Qhia Kas Zes Tas tuaj ntuas Lus Thes mas Lus Thes tau hais tias yog cov Tuam Tsev Qhia Txuj Siab nyob tas Aws Los Pas teb txiav nws rooj plaub mas nws yuav mloog lawv lus. Cov Xib Hwb qhia txuj nyob hauv cov Tuam Tsev Txheej Siab thiaj ua zoo li Lus Thes hais. Lawv teem chaw teem caij uas yuav nrog Lus Thes sib cav raws li lawv ua kam lub zim txwv ntawd.

Tus Xib Hwb yuav tiv Lus Thes yog ib tug ua tswj nyob hauv ib lub Tuam Tsev Qhia Txuj nyob Zes Mas Nias teb, nws hu ua ‘Zam Es Kaws’. Lawv sib cav nyob hauv lub nroog Les Paws Ntxis. Muaj ntau pua leej tuaj mloog lawv sib cav, sawv daws pom tseeb tias Lus Thes tsis yeej Zam Es Kaws. Lus Thes meem txom, nws hais tias txij no mus nws tsis saib Vaj Qhia muaj cai ua tus thawj nyob hauv lub Koom Txoos Kav Tos Liv, kawg yog yus lub siab ntseeg Yes Xus thiaj cawm tau yus. Lus Thes tseem hais ntau yam tsis phim cov lus nyob hauv phau Ntawv Ntshiab thiab nws thuam cov tsis xav tswv yim xws li nws.

Xyoo 1520 Lus Thes sau 3 phau ntawv piav nws zaj tswv yim. Nws hais tej yam zoo li no tias “Txoj kev ntseeg txog Yes Xus muaj peev xwm cawm neeg, tsis tas yuav ua tej hauj lwm tsim koob hmoov. Tus Vaj Qhia thiab nws cov pwm tsav nyob Los Mas lawv tsis txawj coj lub Koom Txoos. Nyob hauv lub Koom Txoos cov neeg ntseeg txhua txhia tus puav leej yog Leej Choj. Cov neeg ntseeg txhua tus muaj peev xwm txhais Tswv Ntuj cov lus uas nyob hauv phau Ntawv Ntshiab vim Leej Ntuj Plig pab sawv daws txhais Tswv Ntuj Lo Lus zoo ib yam. Cov Leej Choj yuav poj niam kuj tau. Txoj kev ua lub neej cog lus nyob hauv cov koom haum tsis muaj nqis li. Thiab cov nom tswv kav teb chaws muaj cai txwv kom cov neeg ntseeg txhob pub nyiaj txiag los nres lub Koom Txoos.”

Tib xyoo ntawd, Vaj Qhia Les Os Kaum tshaj ib tsab ntawv txiav txim rau Lus Thes tias yog Lus Thes tos dhau ob lub hlis, nws tsis thim nws cov lus rov qab, mas lub Koom Txoos yuav nrauj nws thiab lub Koom Txoos yuav muab txim rau cov nroog txais Lus Thes los nrog lawv nyob.

Ob lub hlis ntawd Lus Thes ntxhov siab, qhov kawg Lus Thes muab Vaj Qhia tsab ntawv txiav txim rau nws los hlawv nyob hauv tshav puam uas nyob hauv nruab nrab lub tsheej Vis Tees Npes, ces hnub tim 3 lub 1 hlis xyoo 1521 Vaj Qhia thiaj sau tsab ntawv nrauj Lus Thes tawm ntawm lub Koom Txoos Kav Tos Liv. Txij hnub ntawd los, Lus Thes thiaj ncaim ntawm lub Koom Txoos Kav Tos Liv tu nrho.

Chiv thawj, Lus Thes tsis xav ncaim tab sis nws yog ib tug neeg siab ceev siab kub, nws npau taws sai, nws cem luag tej ua lwj ua liam, nws tsis muaj lub siab nyob tiaj tus li. Nyob ntawm Vaj Qhia tog mas tus Tswv Qhia Kas Zes Tas yog tus neeg siab tiaj tus thiab thoob tsib. Tab sis tej tus Tswv Qhia uas nrog Vaj Qhia nyob Los Mas, lawv tsis zoo li Kas Zes Tas; tej tus tsis muab siab rau tuav lub Koom Txoos tej hauj lwm, tej tus tsis liam fab rau Lus Thes cov plaub ntug. Li ntawd pom tias nyob hauv rooj plaub ntawd mas ob tog tau ua tej yam tsis xyuam xim. Tab sis thaum Lus Thes ncaim tas mas coob leej paub Zes Mas Nias teb lawv mem tau tias tas Zes Mas Nias teb yuav ua ntxhov hnyo vim haiv Zes Mas Nias ib txwm tsis nyiam haiv Is Tas Lias, cov vaj txheeb kav cov nroog nyob Zes Mas Nias teb ntau leej kuj ntshaw yuav cov Tswv Qhia Zes Mas Nias lub cuab tam, thiab cov Leej Choj txheej qis pluag dhau ces lawv tsis xav zwm rau lawv cov Tswv Qhia. Vim muaj 3 yam ntawd mas sawv daws mem tau tias muaj ntau leej yuav zoo siab pab Lus Thes tiv cov Tswv Qhia nyob Zes Mas Nias teb thiab tiv Vaj Qhia uas nyob Los Mas.

Zes Mas Nias teb ib txwm faib ua ntau lub xeev me. Nyias lub xeev muaj nyias tus vaj txheeb, tab sis tsuas muaj ib tug tuam vaj ua tus saib cov vaj txheeb sawv daws nyob tas Zes Mas Nias teb. Tus tuam vaj yog ib tug neeg nyob hauv lub Koom Txoos Kav Tos Liv, nws xav tias nws yuav tsum muab txim rau Lus Thes raws li tus Vaj Qhia tau txiav. Tab sis tus tuam vaj xav tias nws yuav ua tau kom Lus Thes rov qab los nrog lub Koom Txoos koom siab. Thaum ntawd, Lus Thes nyob Vis Tees Npes. Tus tuam vaj thiaj li hu Lus Thes kom nws tuaj tu nws rooj plaub nyob hauv lub nroog Vos Maws Xaws (Worms). Nyob Vis Tees Npes, Lus Thes tsis ntshai leej twg yuav ua phem rau nws vim tias tus vaj txheeb Fes Des Lis Peb (Frederick III) kav Vis Tees Npes txuag Lus Thes zoo, kom nws txhob raug luag muab txim rau nws.

Lus Thes mus txog lub nroog twg mas tsoom pej xeem tuaj tos nws thiab cav lus zoo txog nws. Lus Thes thiaj pom tias tab txawm yog Vaj Qhia nrauj nws, tsis kav tsoom pej xeem Zes Mas Nias coob leej tseem nyiam nws. Lus Thes tuaj txog Vos Maws Xaws. Thawj hnub uas lawv hais plaub mas Lus Thes muaj ntsis ntshai tus tuam vaj Sas Laws Tsib (Emperor Charles V) uas kav Zes Mas Nias teb, nws tsis tau hais ntau yam. Tab sis hnub tom qab, Lus Thes rov hais nws cov lus thuam Vaj Qhia. Nws kuj tshaj nws cov kev cai tshiab rau tus tuam vaj mloog, ces tus tuam vaj txiav txim tias Lus Thes yuav nyob tsis tau hauv Zes Mas Nias teb ntxiv. Dhau 20 hnub, yog Lus Thes tseem nyob hauv Zes Mas Nias teb mas tus tuam vaj yuav muab nws ntes kaw.

Lus Thes yuav tsum rov qab mus kom txog Vis Tees Npes tso, nws thiaj yuav tsiv mus nyob deb ntawm Zes Mas Nias teb. Thaum Lus Thes taug kev rov mus Vis Tees Npes, nws tab tom hla ib thaj tsam muaj hav zoov dav, ces ib pab neeg tawm tuaj zij Lus Thes thiab coj nws mus nyob hauv ib lub tuam tsev xov ntsa zeb siab; yog tus vaj txheeb nyob Vas Taws Npus (Wartbourg) ib lub tuam tsev.

Cov neeg uas tuaj zij Lus Thes yog Lus Thes ib co phooj ywg. Lawv kom Lus Thes hnav xws li tus vaj txheeb cov tub rog, kom nws tseg hwj txwv, tseg plaub hau ntev ntev. Lawv tsis pub leej twg paub tau tias Lus Thes nyob qhov twg kiag.

Lus Thes tsiv nraim 10 lub hlis nyob Vas Taws Npus. Lub caij ntawd nws xub sau tej phau ntawv hais txog kev txi Ntuj, tas mas nws txhais cov Ntawv Ntshiab los ua lus Zes Mas Nias. Lus Thes ua hauj lwm peb lub hlis los txhais phau Ntawv Cog Lus Tshiab ua lus Zes Mas Nias. Nws hu nws ob peb tus phooj ywg kom lawv nyiag tuaj pab nws. Lus Thes pib txhais cov Ntawv Cog Lus Qub. Tom qab, Lus Thes rov mus nyob Vis Tees Npes, mas muaj ntau leej nrog Lus Thes sib pab txhais phau Ntawv Cog Lus Qub. Lawv rau siab ua kaum tawm xyoo lawv thiaj txhais tiav tas.

Thaum lub caij uas Lus Thes tsiv nraim 10 lub hlis nyob Vas Taws Npus, cov ntseeg uas tuaj nws tog pib ua tej yam ntxhov hnyo nyob Vis Tees Npes thiab nyob hauv thaj tsam ntawd, ces hnub tim 1 lub 5 hlis ntuj xyoo 1522 Lus Thes tawm ntawm lub tsev uas nws tsiv nraim mus. Nws paub tias thaum ntawd tsis muaj neeg yuav ua tau phem rau nws ntxiv lawm. Tus tuam vaj tsis nyob Zes Mas Nias teb lawm, Vaj Qhia nyob Los Mas los kuj tab tom ntxhov siab vim haiv neeg Tws Kis uas lawv coj Mawv Xis Lim kev cai tab tom tuaj ua rog nyob Aws Los Pas teb, cov vaj txheeb Zes Mas Nias ntau leej lawv xav yuav Lus Thes zaj, tseem muaj tej tus Leej Choj thiab tej tus Tswv Qhia xav ncaim ntawm tus Vaj Qhia nyob Los Mas.

Lus Thes paub tias muaj ntau leej tos nws, nws thiaj tsis ntshai tawm ntawm lub tsev uas nws tsiv nraim. Nws rov los nyob hauv nws lub nroog Vis Tees Npes, nws xub sau cov pawg ntseeg uas lawv hais tias lawv yog nws cov thwj tim, tab sis lawv pib ua ntau yam txawv, tsis haum zaj uas Lus Thes tau pib qhia.

Muaj tej pab Txiv Twj Cuab cog lus, tej pab tub koom haum cog lus, tej pab Leej Choj; lawv nyeem Lus Thes cov ntawv, ces lawv thiaj saib lawv lub neej tsis muaj qab hau dab tsi li. Lawv tsis kam ua Txiv Twj Cuab cog lus, tsis kam ua Leej Phauj cog lus, tsis kam ua Leej Choj ntxiv. Ntau leej mus yuav poj niam los sis mus yuav txiv. Thaum chiv thawj, Lus Thes pom lawv tuav txog nws lub npe los ua li ntawd, mas nws txaj muag. Tab sis twb yog vim nws ces lawv thiaj tau ua li ntawd, mas tom qab ntawd Lus Thes cheem tsum cia lawv ua lawv nyob ntawm lawv siab.

Tsoom pej xeem pom cov Leej Choj, cov tub koom haum cog lus thiab cov Leej Phauj cog lus coob hauj sim coj tus yam ntxwv zoo li ntawd, ces cov pej xeem kuj ua ntxhov quav niab, lawv xav ntxeev siab mus lwg cov Leej Choj tej tsev. Lawv twb pib txeeb cov Tswv Qhia, cov tub koom haum cog lus thiab cov Leej Phauj cog lus tej tsev nyob ib thaj tsam hauv lub nroog Vis Tees Npes.

Xyoo 1521 nyob Vis Tees Npes, hnub uas cov ntseeg ua lub ntees tsuj xeeb Yes Xus yug los, Lus Thes tus thwj tim hu ua Kas Xaws Tas (Karlstadt) ua Thaj Txi Ntuj raws li ib co kab ke txawv. Nws hais lus Zes Mas Nias, nws tsis hnav cov tsoos tsho txi Ntuj, nws faib Yes Xus lub Cev thiab Yes Xus cov Ntshav rau cov neeg tuaj txais tas tib si, nws tsis saib tias lawv puas tau daws txhaum tso, los lawv puas tau yoo mov. Lus Thes tus thwj tim ntawd kuj coj cov ntseeg mus tsoo cov Leej Ntshiab tus mlom nyob hauv cov tsev teev Ntuj, nws coj lawv mus ntov cov Ntoo Cuam pov tseg.

Thaum Lus Thes rov qab los nyob Vis Tees Npes nws pom tias nws yuav tsum cheem cov ncaim ntawm nws. Nws pom tias yog nws coj tsis tau sawv daws kom rov qab los mloog cov nom tswv li qhov qub mas tshuav tsis ntev tas Zes Mas Nias teb yuav ua ntxhov hnyo. Lus Thes thiaj hu cov ntseeg los sib sau nyob hauv cov tsev teev Ntuj, nws qhuab qhia lawv ob lis piam, ces lawv sawv daws rov mloog nws. Tab sis lawv yuav mloog ib ntus tsis ntev ces nyias rov mloog nyias siab li qub.

Lub caij uas Lus Thes ncaim ntawm lub Koom Txoos Kav Tos Liv, mas cov neeg ua liaj ua teb nyob Zes Mas Nias teb yog ib co neeg txom nyem tiag. Lawv tsis paub zoo tias Lus Thes xav kho lub Koom Txoos zoo li cas. Lawv tsuas paub me ntsis tias Lus Thes txiav txim rau cov neeg nplua nuj uas lawv noj cov neeg me lub zog. Lawv paub tias Lus Thes xav tsim ib lub teb chaws uas sawv daws yuav sib nyiam sib hlub sib pab xws li Yes Xus qhia nyob hauv ntawv Moo Zoo. Vim li ntawd, cov neeg ua liaj ua teb niaj hnub xav ntxeev siab rau cov vaj txheeb kav lawv tej xeev ntuj. Thaj chaw uas lawv xub sawv ua rog ntaus cov vaj txheeb yog nyob ntawm lub nroog ze Sas Fus (Schaffouse).

Thaum cov neeg ua liaj ua teb nyob ze Sas Fus tab tom sau nplej, muaj ib tug poj nom xav kom cov neeg ua teb nyob hauv nws cov av sawv daws mus nrhiav qwj rau nws npaj ua ib rooj qav ua si. Ces cov pej xeem npau taws, lawv tau sawv mus rhuav tus poj nom ntawd lub tuam tsev. Tib xyoos ntawd, tas tsoom neeg ua liaj ua teb tau sawv mus ua rog tiv cov vaj txheeb nplua nuj nyob ntau thaj tsam. Cov neeg ua liaj ua teb hais tias “Nyem no peb yuav xuas ntaj xuas hmuv los ua hauj lwm. Peb tsis xuas hlau los ncaws av.”

Tas cov pej xeem sawv mus ntaus cov nom loj uas muaj tej tuam tsev zoo nkauj. Lawv kuj lwg tej lub tsev Txiv Twj Cuab cog lus, vim cov Txiv Twj Cuab cog lus koom ib lub cuab tam. Ces lawv zoo li tej pab neeg nplua nuj dhau. Hnub ua lub Ntees Hla nyob hauv lub nroog Vees Npes (Weinsberg) cov pej xeem muab cov nom tswv thiab ntau tus Leej Choj tua tuag.

Thaum ntawd, cuag li cov neeg ua liaj ua teb nyob tas Zes Mas Nias teb yuav muab cov ua nom ua tswv tua kom tag huv si, ces cov vaj txheeb nyob Zes Mas Nias teb ntshai kawg. Lawv sau tej pab tub rog mus tiv cov neeg ua liaj ua teb. Cov vaj txheeb ntes cov ua thawj coj tsoom pej xeem ua liaj ua teb kom ntxeev siab. Cov vaj txheeb muab cov ua thawj tua, txiav lawv caj dab. Tsuas tshuav 20,000 tus neeg ua liaj ua teb lawv tsis muaj cov ntaus thawj coj lawv, ces lawv lees txim ntawm cov vaj txheeb. Tab sis, cov vaj txheeb tsis zam txim rau cov thov txim. Cov vaj txheeb muab lawv 20,000 tus neeg ua liaj ua teb tua tuag tas huv si.

Thaum cov neeg ua liaj ua teb ua rog thiab lawv tuag coob zoo li ntawd, mas Lus Thes tau txhib cov vaj txheeb zoo li no tias “Nej kav tsij npau taws mas! Nej kav tsij cawm peb mas! Nej kav tsij tsuag tsuag muab cov tub qoob tub loo tua kom tag huv tib si! Nej txiav lawv caj dab tas zog!”

Lus Thes meem txom rau cov tub qoob tub loo zoo li ntawd, los yog vim lawv tuav txog nws lub npe sawv ntaus tsam tiv cov vaj txheeb. Lawv hais tias tos lawv sawv ua rog mas yog vim lawv tso siab rau Lus Thes txoj kev cai tshiab.

Xyoo 1525 Lus thes pom tias tsoom pej xeem Zes Mas Nias uas pluag, lawv tuav txog nws lub npe los sib ntaus rog, mas Lus Thes yuav ua zoo li cas kom cov neeg tso siab rau nws txhob sib tua?

Ob peb xyoos ua ntej, thaum Lus Thes nyuam qhuav pib tshaj nws cov lus ntuas tsoom neeg ntseeg nyob hauv nws lub nroog Vis Tees Npes, mas nws hais tias cov neeg ntseeg yuav tso siab rau Tswv Ntuj, ces Tswv Ntuj thiaj yuav vov cov neeg ntseeg qhov txhaum. Lus Thes kuj tsuas xav tiv cov Leej Choj tuaj ntawm Los Mas tuaj ntxias cov neeg ntseeg tej nyiaj txiag. Nyob hauv Lus Thes cov lus tiv tsoom hlob nyob hauv lub Koom Txoos Kav Tos Liv muaj ntau qib kuj raug kev ncaj, raug Yes Xus lub Moo Zoo tiag. Lub caij ntawd cov hlob coj lub Koom Txoos Kav Tos Liv ntau leej ua tej yam tsis haum Yes Xus lub Moo Zoo, ces Lus Thes thiaj sawv los tshaj ib co lus tiv cov tswj lub Koom Txoos, xws li tej tus Tswv Qhia thiab tej tus Vaj Qhia nyob Los Mas.

Hos lub caij ntawd, tas tsoom neeg pluag thiab cov neeg tsis zoo siab rau tsoom nom tswv nyob Zes Mas Nias teb xav tiv cov tswj lub Koom Txoos thiab xav tiv cov tswj teb kav chaw. Thaum lawv ua li ntawd, lawv hais tias lawv tsuas xav siv raws li Lus Thes zaj tswv yim thiab tus lwj lwm xwb. Tab sis yog tias tsoom pej xeem sawv daws ua zoo li ntawd, mas lub teb chaws kawg yuav puas tsuaj tas huv tib si.

Thaum chiv thawj, Lus Thes tsuas xav ntuas cov neeg lub siab kom tso siab rau Yes Xus uas yog tus them peb txim txhaum nyob saum Ntoo Cuam xwb. Hos nyem no tsoom pej xeem ua ntxhov hnyo nyob hauv lub teb chaws, mas Lus Thes yuav tsum nrog cov vaj txheeb sab laj txog txoj kev kav teb chaws. Chiv thawj Lus Thes tsuas xav tshaj Yes Xus lub Moo Zoo, tab sis nyem no nws yuav tsum nrog cov nom hais txog kev tseev tsim. Vim Lus Thes xav kom lub teb chwas nyob tiaj tus, mas Lus Thes tau txiav tias cov pej xeem yuav tsum mloog cov nom tswv lus xwb. Lus Thes thiaj txiav txoj cai tias tus vaj txheeb twg coj cov kev cai twg mas tas tsoom pej xeem nyob hauv nws lub xeev yuav tsum coj tib co kev cai xws li lawv tus vaj txheeb coj.

Muaj ntau tus vaj txheeb txais Lus Thes cov kev cai, tsis yog vim lawv cov pej xeem nyiam Lus Thes txoj cai tshiab, hos yog vim cov vaj txheeb ntshaw muaj lub cuab tam loj. Li ntawd, mas txij thaum Lus Thes vam txog cov vaj txheeb kom lawv muab cov neeg ua liaj ua teb tua coob mas cov pej xeem txheej qis tsis pom qab xav zaj twg lawm. Cov pej xeem pom tias Lus Thes tsis saib lawv lawm, cov pej xeem feem coob thiaj tsis liam fab mloog Lus Thes cov lus qhuab qhia ntxiv. Tiam sis cov vaj txheeb lawv ho zoo siab rau Lus Thes, vim Lus Thes txoj cai tshiab haum rau lawv lub siab, lawv ntshaw yuav lub Koom Txoos cov nyiaj txiag, cov tsev thiab cov av.

Cov vaj txheeb ntau leej tsis saib tias Lus Thes zaj puas haum Yes Xus lub Moo Zoo. Lawv tsuas pom tias yog lawv tuaj Lus Thes tog, mas lawv yuav muaj nyiaj txiag ntau dua xwb. Ces lawv yuav nto koob meej loj dua, lawv yuav muaj zog dua. Vim tej ntawd mas txij xyoo 1525 mus, muaj ntau tus vaj txheeb xaiv Lus Thes tog. Cov vaj txheeb ntawd tau khaws xyeem yuav lub Koom Txoos cov tsev thiab cov av. Nyob hauv qee xeev ntuj uas yog cov Tswv Qhia kav, mas muaj tej tus Tswv Qhia tau tso txoj kev ua Tswv Qhia tseg, lawv cia li hloov los ua vaj txheeb. Thiab cov Tswv Qhia ntawd kuj ntxeev siab tso lus rau tsoom pej xeem kom yuav Lus Thes cov kev cai. Tej tus tab meeg yuav poj niam thiab tsa cuab tsa yim.

Thaum xyoo 1525 muaj ib pab Leej Phauj ntseeg Lus Thes cov lus tiv lub Koom Txoos Kav Tos Liv, ces lawv ncaim ntawm lub Koom Txoos Kav Tos Liv. Lus Thes txais lawv los nyob hauv nws tsev, ces Lus Thes kuj yuav tus Leej Phauj hu ua Khas Thas Lis Nas (Katharina von Bora) los ua nws poj niam. Lus Thes muaj 6 tus me nyuam.

Thaum chiv thawj uas Lus Thes pib ncaim ntawm lub Koom Txoos zwm rau Vaj Qhia, mas Lus Thes tshaj tias Yes Xus lub Koom Txoos yog cov neeg txais lub Cim Ntxuav thiab ntseeg lub Moo Zoo. Cov ntseeg tsuas rau siab ntso mloog cov lus nyob hauv phau Ntawv Nshiab. Lus Thes hais tias tsis tas yuav muaj ib co neeg ua thawj tswj cov neeg ntseeg. Tsis tas yuav muaj Tswv Qhia los Vaj Qhia saib lub Koom Txoos. Lus Thes tshaj nws txoj kev ntseeg zoo li ntawd. Tab sis xyoo 1525 cov pej xeem ntxeev siab rau cov vaj txheeb, ces thaum ntawd Lus Thes pom tias nws yuav tsum hloov nws zaj tswv yim hais txog txoj kev tswj tsoom neeg ntseeg. Lus Thes tau hais ib lo lus zoo li no tias “Yog peb muab lub Moo Zoo los coj lub Koom Txoos xwb, mas yog zoo li peb tso ib cov tsiaj mus mus los los nyob ntawm siab, cov neeg ntseeg kawg yuav tsum sib tog sib tua tsis txawj tas.”

Lus Thes thiaj npaj tsim nws lub Koom Txoos kom muaj nom muaj tsw thiab muaj tseem hwv tswj sawv daws. Tab sis Lus Thes tsis kam yuav ib tug ua Vaj Qhia, Lus Thes kawg yuav tsum vam txog cov vaj txheeb kom lawv pab saib cov pej xeem, kom cov pej xeem nyob tiaj tus thiab nyob twj ywm, mloog cov vaj txheeb thiab mloog cov neeg uas cov vaj txheeb tsa los tswj cov neeg ntseeg. Lus Thes hais tias “Yog Tswv Ntuj tsa cov vaj txheeb ua nom ua tswv. Cov vaj txheeb yuav saib lawv lub teb chaws kom nyob thaj yeeb, lawv yuav saib kom cov neeg tshaj Ntuj Lus tsuas tshaj tib zag kev cai xwb nyob hauv lawv xeev ntuj.”

Lub caij ntawd, nyob Zes Mas Nias teb, cov vaj txheeb ib txhia txais kev ntseeg raws Lus Thes tsim. Hos ib txhia tsis kam tuaj Lus Thes tog, lawv nrog tus Vaj Qhia nyob Los Mas sib koom siab mus li. Tus tuam vaj kav tas Zes Mas Nias teb xav kom tas tsoom pej xeem sib haum xeeb. Nws tuaj Vaj Qhia tog, nws tsis pom zoo kom Lus Thes tsim ib lub Koom Txoos tshiab ncaim ntawm Vaj Qhia, thiab nws tsis pom zoo kom Lus Thes hu tej tus vaj txheeb uas zwm rau nws kom lawv mus taug ib txog kev tshiab. Xyoo 1529 tus tuam vaj thiaj hu cov vaj txheeb tswj cov xeev nyob hauv Zes Mas Nias teb tuaj sib sau ua rooj sab laj nyob hauv lub nroog Xaws Pes Yes. Nws ntuas sawv daws kom cov tuaj Lus Thes tog thiab cov tuaj Vaj Qhia tog, lawv sawv daws nrhiav ib txog kev sib haum xeeb. Muaj 6 tus vaj txheeb thiab 14 tus nom tswj tej lub nroog loj, lawv tsis kam nrog tus tuam vaj thiab nrog Vaj Qhia nrhiav kev sib haum xeeb, ces cov neeg tsis kam zwm rau tus Vaj Qhia nyob Los Mas lawv yuav lub npe hu ua  ‘Plos Tes Taas’ (Protestants), txhais tias ‘tsis kam’. Lawv tsis kam yuav Vaj Qhia thiab tsis kam yuav tej yam xws li lub Koom Txoos Kav Tos Liv coj.

Nyob hauv Lus Thes lub Koom Txoos Plos Tes Taas, muaj tej tus coj tus yam ntxwv tsis zoo, ces Lus Thes tsawm lawv tias “Peb cov neeg lawv khav tias lawv rov qab yuav lub Moo Zoo, tiam sis lawv tseem coj tus yam ntxwv phem dua thaud. Lawv tsis ntshai poob teb chaws them txim los poob dab phem teb lawm, lawv thiaj ua neeg muab hlob, ua neeg siab luv, ua neeg ntshaw nyiaj txiag. Lawv khav tias peb tso siab rau Tswv Ntuj mas txaus lawm.”

Xyoo 1530 tus tuam vaj Zes Mas Nias rov ua rooj sab laj nyob Aus Npus. Lus Thes ib tug thwj tim hu ua ‘Mes Laas Toos’ (Philip Melanchthon) tuaj nrog cov nom sab laj. Mes Laas Toos yog ib tug neeg muaj lub siab tiaj tus dua Lus Thes, nws cev ib zag rau sawv daws mloog yog ‘Aus Npus zaj ntseeg’. Tab sis cov tuaj sab laj tsis kam txais nws zaj, ces txij lub caij ntawd cov neeg ua Ntuj kev cai nyob Zes Mas Nias teb sib faib ua ob. Ib co yog lub Koom Txoos Plos Tes Taas raws Lus Thes, hos ib co yog lub Koom Txoos Kav Tos Liv uas zwm rau Vaj Qhia.

Xyoo 1538 Lus Thes muaj 55 xyoos lawm, nws muaj mob heev kawg thiab nws tseem npau taws ntau dua yav hluas. Nws cem nws poj niam, cov phooj ywg. Cov uas Lus Thes cem hnyav tshaj yog Vaj Qhia. Nws hais tias Vaj Qhia yog ib tug npua phem dua Xas Tas. Nws kuj ntxub cov Leej Choj, nws hais tias lawv muaj Xas Tas lub cim. Nws thuam txoj kev ua Leej Choj, nws thuam lub caij uas nws niaj hnub ua thaj txi Ntuj 15 xyoos. Nws hais tias “Kuv kheev lam ntxov tau ua ib tug neeg yug ib pab poj ntiav, mas kuv tau ua dej num muaj qab hau dua.”  Lus Thes cem cov Tswv Qhia. Nws hais tias lawv yog ib pab npua qhia kev cai, lawv yog ib pab cuam txwv npua. Nws kuj ntxub cov Yus Das.

Xyoo 1545 lub Koom Txoos Kav Tos Liv pib ua tuam Rooj Ncauj Lus nyob Ris Dees Tis Nus (The Council of Trent), ces Lus Thes rov ua xyem xyav saib nws puas tau yuam kev los tsis yuam, nws hais tias “Tswv Ntuj kheev lam txais kuv txoj sia puag ntxov, vim li cas nws thiaj li cheem cov neeg xav muab kuv tua?”

Ib xyoos tom qab, thaum Lus Thes tab tom mus cheem ob tug vaj txheeb uas tab tom sib ceg, ces nws tuag nyob ntawm ib nrab kev. Lo lus kawg Lus Thes hais yog lo lus tias “Tswv Ntuj nyiam zeej tsoom kawg, nws muab nws tus Tub Twm Zeej los pab neeg, ces tus twg ntseeg txog nws tus tub mas nws yuav tsis tuag, nws muaj txoj sia nyob mus li.”

Nyob ntawm Lus Thes lub phab ntsa chaw pw, nws sau tias “Vaj Qhia, thaum kuv tseem nyob kuv zoo li ib tug mob ruas; kuv tuag, kuv yuav yog koj txoj kev tuag.”

Thaum Lus Thes tuag lawm Mes Laas Toos coj Lus Thes lub Koom Txoos ntxiv mus 14 xyoos. Mes Laas Toos siab ntev dua Lus Thes. Nws tau sau cov ntawv uas Lus Thes cov thwj tim zeem tias yog lawv txoj kev ntseeg tiag. Nyem no, cov Koom Txoos Lus Thes lawv saib tias Mes Laas Toos cov ntawv yog cov ntawv nthuav lawv txoj kev ntseeg zoo tshaj cov.

Lawv hais tias tsuas muaj ob lub Cim Nqa Txiaj Ntsim xwb; yam li lub ‘Cim Ntxuav’ thiab lub ‘Cim Yug’. Tab sis lawv tsis hais meej tias Yes Xus nyob hauv lub Cim Yug.

Hais txog txoj kev teev Ntuj, lawv hu sawv daws tuaj sib sau ua lub txoos teev Ntuj niaj hnub chiv. Lawv kuj muaj lub xyoo teev Ntuj nco txog Yes Xus yug los, tuag saum Ntoo Cuam thiab xa Leej Ntuj Plig tuaj. Tab sis lawv tsis hu tus coj lub txoos teev Ntuj yog ib tug Leej Choj, lawv hais tias yog tus ‘Tswv Zov’ (Pasteur) los yog ‘Xib Hwb’. Lawv xam tias tus coj lub txoos yog ib tug neeg ntseeg tau kawm txuj kom txawj qhia luag tej xwb. Lawv lub Koom Txoos tsa cov kawm txuj ntawd kom lawv muaj cai coj tsoom neeg ntseeg. Tab sis nyob hauv lawv lub Koom Txoos lawv tsis muaj Leej Choj.

Cov Plos Tes Taas hais tias Tswv Ntuj ib txwm xaiv cov neeg uas Tswv Ntuj xav cawm lawv thiab Tswv Ntuj xaiv cov uas nws tsis xav cawm lawv. Neeg ua tsis tau dab tsi kom Tswv Ntuj pom zoo cawm neeg. Tsuas yog Tswv Ntuj tib leeg thiaj txiav txim tias yuav cawm tus no, yuav tsis cawm tus tod.

Lawv tseem hais tias ib tug neeg nws ua tsis tau ib yam hauj lwm dab tsi los tsim hmoov tseg, kom nws thiaj tsim nyog yuav txais kev cawm. Tswv Ntuj cawm neeg, mas Tswv Ntuj cawm dawb dawb xwb. Tswv Ntuj zoo siab cawm cov neeg uas lawv ntseeg tias Yes Xus yog tus cawm seej. Cov neeg muaj lub siab ntseeg tsuas yog vim Tswv Ntuj pub kom lawv nyiam ntseeg. Ib tug neeg ua tsis tau dab tsi kom Tswv Ntuj xaiv nws los ua ib tug neeg ntseeg. Yog yus ntseeg txog Yes Xus mas Tswv Ntuj cawm yus. Yus tseem yog ib tug neeg txhaum li qub, tab sis Tswv Ntuj tsis saib yus cov txhaum vim yus tso siab rau Yes Xus.

Hais txog kev twm Ntawv Ntshiab, mas cov Plos Tes Taas hais tias nws tsuas yuav nws tib leeg xwb los twm Ntawv Ntshiab, yam li nws tsuas vam txog Leej Ntuj Plig los qhia nws siab xwb, nws tsis zwm rau ib tug neeg pab nws txhais cov lus nyob hauv phau Ntawv Ntshiab.

Ntawm tsoom Leej Ntshiab, mas lawv hais tias peb yuav tsis vam txog lawv pab thov Ntuj rau peb, vim tias lawv yeej pab tsis tau peb, tsuas yog Yes Xus tib tug xwb thiaj yog tus pab tau peb.

Nyob hauv Lus Thes lub Koom Txoos, pheej muaj tej tus yaj saub sawv raws li Lus Thes tus lwj lwm. Muaj ib tug hu ua ‘Zam Les Daws’ (John of Leiden) sawv qhia ib co kev cai tshiab nyob hauv lub nroog Mws Nthes (Munster). Nws hais tias lub tsheej Mws Nthes yog lub tsheej Xis Yoos tshiab uas tsis muaj tus nplua nuj los tus pluag, tsis muaj tus ua tswv los ua qhev. Nws ntuas sawv daws ob peb hlis ces tas lub tsheej ua neeg vwm yuav nws lus, ces tas saw daws sib koom nyiaj koom cuab tam. Zam Les Daws ceeb toom rau sawv daws tias nws yog Xis Yoos tus vaj, nws yog tus Pleev rov ciaj los. Nws xaiv 12 tug hauv paus xa lus. Zam Les Daws pom tias nyob hauv nws lu tsheej muaj txiv neej tsis txaus, ces nws txiav txoj cai tshiab tias yuav tsis pub ib tug hluas nkauj nyob ua neeg tab seeb, cov txiv neej yuav tsum muaj ntau tus poj niam mas teb chaws thiaj huam vam sai. Zam Les Daws kuj muaj 16 tus poj niam. Nyob hauv lwm lub tsheej kuj muaj ib tug sawv los qhia tej yam yuam kev li Zam Les Daws, nws txiav tias sawv daws yuav liab qab xws li As Das thiab Es Vas.

Cov vaj txheeb pom cov yaj saub cuav coj sawv daws mus ua neeg vwm, mas lawv sau tub rog tuaj ntaus cov nroog vwm ntawd, lawv muab cov yaj saub cuav tuas.

Lus Thes pom tej yam ntawd, nws tsis tshua nyiam tab sis muaj ntau leej hais tias yog vim nws thiaj muaj tej xwm ntawd tshwm sim tuaj. Lus Thes kuj xav li ntawd me ntsis thiab, tab sis nws tsis xav yog tus swb, ces muaj ib zaug Lus Thes hais rau nws tus thwj tim Mes Laas Toos tias “Lwm tiam yuav muaj pes tsawg tus Xib Hwb sawv? Ntshai tseem yuav ntxhov dua nyem no thiab! Yuav tsis muaj leej twg xav mloog leej twg, tus twg kuj xav ua Xib Hwb. Koj ntsia saib, nyem no twb muaj li ntawd lawm.”

2. Kas Vees Tsim Nws Lub Koom Txoos

Tiam 16 ntawd, tseem muaj lwm cov neeg tau tsim tej lub Koom Txoos ncaim ntawm lub Koom Txoos Kav Tos Liv xws li Lus Thes, yog Kas Vees thiab tus vaj Hees Lis Yim.

Zam Kas Vees (John Calvin) yug los xyoo 1509 nyob hauv lub nroog Nuas Yoos (Noyon) nyob Fab Kis qaum teb. Nws niam nws txiv muaj 6 tus me nyuam. Nws yog tus ob. Thaum nws txais lub Cim Ntxuav, lawv tis npe rau nws hu ua Zam.

Zam Kas Vees txiv ua tus nrog cov Leej Choj saib lub Koom Txoos tej cuab tam nyob hauv lub nroog Nuas Yoos. Zam Kas Vees pib kawm ntawv nyob Nuas Yoos. Thaum nws lub hnub nyoog muaj 14 xyoos, lub Koom Txoos pub kom niaj xyoo Zam Kas Vees tau ib pob nyiaj txiag pab nws, ces nws txiv thiaj xa nws mus kawm txuj plaub xyoos nyob hauv lub tuam ceeb Pas Lis.

Thaum Kas Vees nyob Pas Lis, nws pib hnov hais txog Lus Thes txoj kev ntseeg tshiab, vim txij xyoo 1521 los Lus Thes cov ntawv pib tuaj txog Pas Lis thiab muaj ntau leej nyiam nyeem. Lub caij ntawd Kas Vees kawm cov txuj npaj ua Leej Choj, vim nws txiv xav kom nws ua Leej Choj.

Ob xyoos tom qab, Kas Vees mus kawm txuj nyob Os Les Aas (Orleans) thiab nyob Npus Zaws (Bourges).

Xyoo 1531 Kas Vees txiv tas sim neej lawm, ces Kas Vees xaiv txoj kev kawm lwm yam txuj raws li nws siab nyiam. Nws kawm lus Hes Las thiab kawm lus Las Tis Nas ntau. Nws kuj kawm cov kws txuj Hes Las thiab Las Tis Nas txheej thaud lawv tej qub ntawv qhia kev thoob tsib.

Xyoo 1532 Kas Vees rov qab los nyob Pas Lis. Nws nyob hauv ib tug neeg ntseeg Lus Thes lub tsev. Nws pom tus tswv tsev ntawd siv nws tej nyiaj txiag los luam tawm ntau txhiab phau Ntawv Ntshiab thiab muab faib rau cov neeg zoo siab kawm. Tus tswv tsev ntawd kuj hu cov neeg nyiam Lus Thes kev ntseeg tshiab los sib sau nyob hauv nws tsev. Sawv daws kawm Lus Thes cov ntawv thiab lawv kuj ua ke kawm Tswv Ntuj cov lus nyob hauv phau Ntawv Ntshiab.

Lub caij ntawd cov tub ceev xwm nyob Pas Lis ntes tej tus neeg qhia Lus Thes kev ntseeg tshiab. Kas Vees pom cov neeg ntseeg Lus Thes nyiag sib sau teev Ntuj raws li Lus Thes qhia. Kas Vees qhuas txog lawv lub siab kub lug.

Hnub tim 1 lub 11 hli xyoo 1533 yog hnub uas cov ntseeg hwm tsoom Leej Ntshiab, Kas Vees ib tug phooj ywg nthuav Ntawv Moo Zoo rau tsoom neeg ntseeg sib sau hauv ib lub tsev teev Ntuj nyob Pas Lis. Kas Vees tus phooj ywg thuam cov Kav Tos Liv txoj kev hwm tsoom Leej Ntshiab. Cov nom tswv ntes Kas Vees tus phooj ywg ntawd. Kas Vees ntshai tias lawv yuav ntes nws thiab, vim muaj tej tus neeg hais tias Kas Vees tau pab nws tus phooj ywg sau cov lus thuam kev hwm tsoom Leej Ntshiab. Kas Vees thiaj pib tsiv nraim nyob tsis deb tsis ze ntawm Pas Lis. Kas Vees hnav xws li ib tug neeg mus ua teb. Nws ris ib lub kawm, nws kwv ib rab hlau. Nws tshais chaw ob peb zaug.

Xyoo ntawd, tus vaj Fab Kis Faas Xuas Ib tseem tsis tau txiav siab meej tias nws yuav muab txim rau cov neeg qhia Lus Thes txoj kev ntseeg tshiab nyob hauv nws lub teb chaws. Muaj tej pab nom xav ua nruj rau cov nyiam Lus Thes, tab sis tus vaj nyiam ua siab dav tso lus qhia tas puas tsav yam txuj nyob hauv nws teb chaws.

Nyob hauv tus vaj tsev neeg kuj muaj tej tus poj niam kawm txuj siab, lawv thov tus vaj kom nws txhob caum cov neeg qhia tej yam txuj txawv nyob hauv nws teb chaws. Cov poj niam ntawd kuj xav tias nyob hauv Lus Thes cov ntawv muaj tej yam zoo thiab, ces tus vaj thiaj tsis tso lus rau cov tub ceev xwm kom lawv muab neeg tua los muab hlawv. Tus vaj Faas Xuas tseem ua xyem xyav. Tab sis muaj ib yam xwm tshwm los ua kom tus vaj npau taws thiab pib ua nruj caum cov neeg tshaj Lus Thes txoj kev ntseeg thiab muab lawv tua ntau leej.

Yog hnub tim 17 lub 10 hli xyoo 1534 thaum ib tag hmo, muaj neeg muab ib tsab ntawv dai rau ntawm cov tshav puam nyob Pas Lis thiab nyob hauv tej lub nroog loj. Tib hmos ntawd xwb, lawv kuj muab tsab ntawv ntawd dai rau ntawm lub tuam tsev uas tus vaj pw nyob hauv lub nroog Aas Npluas (Ambroise).

Nyob hauv tsab ntawv ntawd muaj tej lo lus thuam cov Leej Ntshiab, thuam Yes Xus lub Cim Yug, thuam tus Vaj Qhia tias nws yog ib tug neeg dag sawv daws, yam li Vaj Qhia thiab cov Tswv Qhia yog nws cov kab cov tuv. Cov kab ke teev Ntuj Kav Tos Liv tsuas yog khob tswb, qw tej zaj nkauj dog dig, pe ub pe no, taws tswm ciab, hlawv xyab, hnav tsoos tsho txawv txawv xws li ib co neeg ua si. Lawv tus yam ntxwv phim cov neeg qus pe dab.

Tus tau sau tsab ntawv ntawd yog ib tug Fab Kis, nws khiav mus tsiv nraim nyob Xus Is teb. Muaj Lus Thes cov neeg coob sib haum xeeb lawv thiaj ua tib hmos xwb, ces lawv muab tsab ntawv dai nyob hauv ntau lub nroog. Tej tus neeg nyob Fab Kis teb pib hais zom zaws tias yog vim tus vaj Faas Xuas ua muag dhau rau cov neeg ntseeg Lus Thes, ces lawv thiaj muaj cuab kav thuam tus vaj thiab thuam lub Koom Txoos Kav Tos Lis.

Txij hnub ntawd, tus vaj Fab Kis pib ua nruj rau cov ntseeg Lus Thes. Cov Fab Kis npuab Lus Thes kev ntseeg tshiab thiaj khiav mus nyob pej kum teb coob. Kas Vees kuj khiav thiab.  

Lub 5 hli xyoo 1534 Kas Vees rov mus txog nws lub nroog Nuas Yoos, nws mus hais rau cov Leej Choj nyob Nuas Yoos tias txij no mus nws tsis yuav cov nyiaj uas pawg ntseeg nyob Nuas Yoos niaj xyoo pub rau nws lawm. Kas Vees tsiv mus nyob Xus Is teb (Switzerland), nyob hauv lub nroog Npas Laws (Bale).

Kas Vees nyob hauv lub nroog Npas Laws, nws rau siab sau ib phau ntawv nthuav nws txoj kev ntseeg. Nws ua ib xyoos thiaj sau tau tiav tas. Nws phau ntawv hu ua ‘Tsoom Pleev txoj kev cai’. Yog xyoo 1536 ces nws thiaj muab nws phau ntawv luam tawm. Nws phau ntawv siv xeem lus Las Tis Nas thiab muaj 520 phab ntawv faib ua 6 zaj ntev.

Tsib xyoo tom qab, nws muab phau ntawv ‘Tsoom Pleev txoj kev cai’ luam tawm ua lus Fab Kis. Ib ntus ntev li 23 xyoo, Kas Vees rov kho nws phau ntawv ntau zaus. Zaum kawg uas nws muab nws phau ntawv luam tawm yog xyoo 1559. Thaum ntawd, nws phau ntawv muaj 80 zaj lawm.

Xyoo 1536 Kas Vees muab nws phau ntawv ‘Tsoom Pleev txoj kev cai’ luam tawm, nws xa ib phau mus rau tus vaj Fab Kis Faas Xuas thiab nws txhob txwm sau ib tsab ntawv ntuas tus vaj Fab Kis kom nws txais kev ntseeg raws li Kas Vees nthuav nyob hauv nws phau ntawv. Tus vaj Fab Kis muaj lwm yam hauj lwm ceev tes, ces nws tsis saib tias Kas Vees phau ntawv yog ib yam tshiab muaj nqis loj. Tab sis Kas Vees phau ntawv nto moo sai thiab ri mus txog ntau lub teb chaws nyob Aws Los Pas tuam teb. Coob leej ntsuas tau tias Kas Vees txawj nthuav kev ntseeg meej dua Lus Thes.

Xyoo ntawd, Kas Vees mus Zes Nes Vas thawj zaug, nws xav tias nws yuav tsis nyob ntev hnub, nws thiaj pw nyob hauv ib lub tsev ntiav. Tab sis muaj ib tug hu ua Fas Les (Farel) tuaj ntsib nws hauv lub tsev nws pw. Fas Les yog ib tug Fab Kis ntseeg nyob hauv Lus Thes lub Koom Txoos tau ntev xyoo los lawm. Nws muaj lub siab kub lug. Nws nyob Xus Is teb tau ob peb xyoo lawm. Nws qhia Lus Thes txoj kev ntseeg nyob Zes Nes Vas, tab sis nws yog ib tug neeg qig taub, plaub hau liab, hais lus soob nrov nrov. Nws paub tias cov neeg nyob Zes Nes Vas yuav tsis tso siab rau nws, vim nws tsis muaj hwj chim. Nws hnov luag hais tias nws tus phooj ywg Kas Vees tuaj pw ib hmo nyob Zes Nes Vas, nws thiaj khiav tuaj ntsib Kas Vees.

Fas Les hais rau Kas Vees tias Kas Vees  yuav tsum nyob qhia kev ntseeg tseem ceeb rau cov neeg nyob Zes Nes Vas. Nyob Zes Nes Vas muaj ntau leej hais tias lawv nyiam Lus Thes txoj kev ntseeg tshiab, tab sis Fas Les paub tias lawv ntseeg tsis ti txha. Tos lawv hais tias lawv npuab Lus Thes, yog vim lawv tsis nyiam lawv tus Tswv Qhia Kav Tos Liv thiab lawv ntshai tus vaj txheeb kav lub xeev Xas Vuas (Savoie).

Lub nroog Zes Nes Vas yog ib lub nroog twj lij nyob ze ze ntawm lub xeev Xas Vuas. Lawv ntshai tias tus Tswv Qhia Kav Tos Liv nrog tus vaj txheeb Xas Vuas ua phooj ywg, ces cov pej xeem nyob Zes Nes Vas tseem yuav ua Kav Tos Liv coob, thiab cov uas lawv hais tias lawv nyiam Lus Thes kev ntseeg, mas lawv coob leej lam hais xwb, ntshai yuav ua mus tsis tshua tau. Qhov tseeb mas yog lawv tsuas xav kom lawv lub nroog ua ib lub nroog twj lij, tsis zwm rau tus vaj txheeb Xas Vuas.

Kas Vees tsis xav nyob Zes Nes Vas. Nws hais rau Fas Les tias nws tsuas muaj 25 xyoos xwb, nws xav mus kawm txuj ntxiv nyob Npas Laws. Fas Les thiaj npau taws. Nws npuaj teg ntaug taw hem Kas Vees tias “Yog koj mus kawm txuj, mas kuv yuav thov kom Tswv Ntuj tsawm koj, kom koj txhob tau zoo kev kawm txuj!”  Kas Vees ntshai Fas Les, ces nws thiaj txiav siab nyob Zes Nes Vas.

Cov ntseeg nyob Zes Nes Vas thov kom Kas Vees nthuav Ntawv Ntshiab nyob hauv lawv lub tsev teev Ntuj. Kas Vees pom sai kawg tias cov ntseeg nyob Zes Nes Vas tsis kub siab rau kev teev Ntuj li. Tab sis lawv tso siab zuj zus rau Kas Vees, vim lawv pom tias Kas Vees yog ib tug neeg paub txuj thiab txawj nthuav zaj meej tas nrho. Thaum muaj lus nrog luag lwm tus sib cav, mas luag yuav swb Kas Vees xwb. Kas Vees thiab Fas Les thiaj sib pab npaj ib txog kev tshaj Ntuj lus, tshais 3 ruam li no:

Ruam ib: Yuav qhia txoj kev teev Ntuj tshiab thiab yuav muab los hloov txoj kev teev Ntuj Kav Tos Liv.

Ruam ob: Yuav sau ib phau ntawv qhia kev ntseeg tshiab lub ntsiab thiab yuav kom tsoom pej xeem sawv daws yuav txoj kev ntseeg tshiab ntawd.

Ruam peb: Yuav kom tsoom pej xeem sawv daws coj tus yam ntxwv tshiab haum lub Moo Zoo raws li Kas Vees thiab Fas Les nyiam.

Lub 11 hli xyoo 1536 tsoom pej xeem nyob Zes Nes Vas twb teev Ntuj raws txoj kev ntseeg tshiab. Cov ntseeg tis npe tshiab rau cov tsev teev Ntuj, lawv hu lawv cov tsev teev Ntuj ua cov ‘Tuam Tsev Txoos’. Nyob hauv cov tuam tsev txoos ntawd, lawv tshem cov ntaub ntawv qub, tshem cov duab, tshem cov mlom thiab cov ntoo cuam tib si. Niaj hnub chiv lawv sib sau ua tej lub txoos uas tsuas muaj 3 yam xwb, yam li muaj cov zaj teev Ntuj, muaj cov zaj nthuav Ntawv Ntshiab thiab muaj cov zaj Nkauj Paj Nruag. Tsis muaj thaj txi Ntuj lawm. Kas Vees xav ua cov kab ke nco Yes Xus Pluas Mov kawg ib hlis ib zaug, tab sis cov ntseeg tsuas kam ua 3 hlis los 4 hlis ib zaug xwb.

Lub 2 hli xyoo 1537 Kas Vees pib rhais raws ruam ob; yam li cov ntseeg sawv daws kawm kev ntseeg tshiab lub ntsiab. Thaum lawv kawm tas lawm, lub Rooj Txwj Laus nyob Zes Nes Vas kom tsoom pej xeem sawv daws sau yuas rau ib daim ntawv zeem tseeb tias lawv lees txais kev ntseeg tshiab lub ntsiab xws li Kas Vees qhia. Rooj Txwj Laus ntiab cov neeg tsis kam sau yuas kom lawv txhob nyob hauv lub nroog Zes Nes Vas.

Txuas mus ces Kas Vees yuav rhais raws ruam peb; yam li Kas Vees yuav kom tsoom pej xeem coj tus yam ntxwv haum Yes Xus lub Moo Zoo xws li Kas Vees txiav. Cov txwj laus coj tsoom pej xeem nyob Zes Nes Vas tsis zoo siab rau Kas Vees, lawv hais tias “Peb twb tau ua rog tiv tus vaj txheeb kav lub xeev Xas Vuas thiab peb twb tau ntiab tus Tswv Qhia Kav Tos Liv tawm tas lawm, peb yuav tsis kam mloog koj uas yog neeg Fab Kis tuaj qhia tus yam ntxwv rau peb coj.”

Kas Vees teb rau cov txwj laus tias “Yog thaum cov ntseeg mloog lus mas lub Koom Txoos thiaj muaj zog.”

Kas Vees thiaj xav tsim ib pab neeg txiav txim rau cov neeg coj tus yam ntxwv tsis zoo thiab yuav tsis pub lawv tuaj txais cov mov thiab cov cawv nyob hauv lub txoos ua kab ke nco txog Yes Xus pluas mov kawg.

Cov ntaus thawj nyob Zes Nes Vas uas yav tas lawv tau tswj ntsuj rog tiv tus vaj txheeb Xas Vuas, lawv tsim ib pab neeg hu ua ‘cov pej xeem twj lij’. Lawv tab meeg tiv Kas Vees. Niaj hmo lawv tuaj hais tej zaj kwv txhiaj thuam Kas Vees thiab thuam Tswv Ntuj nyob ze ntawm Kas Vees thiab Fas Les tsev.

Xyoo 1538 rov txog lub caij tsa cov rooj txwj laus tshiab, tsoom pej xeem pov ntawv xaiv ib co txwj laus tsis kam mloog Kas Vees. Lawv thiaj tsis kheev kom Kas Vees nthuav Ntawv Ntshiab nyob hauv tsev teev Ntuj. Cov npoj pej xeem twj lij qws tias  “Muab cov Fab Kis pov tseg rau hauv tus dej Los Naws (Rhone).”

Hnub ua lub ntees Hla, Kas Vees thiab nws cov phooj ywg nkag mus hauv lub tsev teev Ntuj, Kas Vees thiaj nce mus saum lub sam thiaj tshaj lub Moo Zoo, nws cem rooj txwj laus tib si. Nws hais tias thaum nws coj lub txoos ua cov kab ke nco txog Yes Xus pluas mov kawg, mas nws yuav tsis kam faib cov mov thiab cov cawv rau ib pab neeg coj tus yam ntxwv lwj liam thiab thuam Tswv Ntuj. Ces Kas Vees thiaj hais cov lus nrauj tas tsoom pej xeem hauv lub nroog kom txij no mus lawv txhob xam tias lawv yog neeg nyob hauv lub Koom Txoos lawm. Cov neeg nyob hauv lub tsev teev Ntuj thiaj qw tias “Muab nws tua pov tseg!” Muaj tej tus neeg hle ntaj kiag, lawv yuav luag txo Kas Vees txoj sia.

Tag kis, lub rooj txwj laus ua ntawv ntiab Kas Vees thiab nws cov phooj ywg Fab Kis xws li Fas Les. Rooj txwj laus tsis pub Kas Vees nyob dhau 3 hnub ntxiv hauv lub nroog Zes Nes Vas.

Kas Vees zoo siab dim ntawm Zes Nes Vas, tab sis nyob hauv nws nruab siab, nws kuj khuv xim. Nws xav tias tej zaus nws yuam kev, nws ua siab luv, nws ua nruj dhau, ces cov ntseeg nyob Zes Nes Vas yuav tso kev ntseeg tshiab pov tseg. Kas Vees khiav mus nyob hauv lub nroog Xaws Ras Npus (Strasbourg).

Nyob hauv lub nroog Xaws Ras Npus muaj ib tug tshaj Lus Thes txoj kev ntseeg tshiab tau 10 tawm xyoo los lawm. Nws lub npe hu ua Npus Xes (Bucer). Npus Xes yog ib tug neeg xyuam xim. Nws tau tsim txoj cai thoob tsib los kav tsoom neeg mloog Lus Thes kev ntseeg. Nws muaj lub siab tu yees dua Lus Thes. Nws tsoom neeg ntseeg nrog lub Koom Txoos Kav Tos Liv nyob thaj yeeb. Npus Xes zoo siab txais Kas Vees thiab.

Kas Vees nrog Npus Xes nyob Xaws Ras Npus peb xyoo. Nws ua tus saib ib lub tsev teev Ntuj thiab nws qhia kev ntseeg txheej siab nyob hauv lub tuam tsev qhia txuj nyob Xaws Ras Npus.

Npus Xes qhuab qhia Kas Vees xws li txiv qhuab qhia nws leej tub. Kas Vees kuj zoo siab mloog Npus Xes. Npus Xes qhuab qhia Kas Vees tias “Koj yuav tsum xyaum ua tiag nyiaj cia luag tej ua tej yam yuam kev zaum puav.”

            Kas Vees tau kawm ntau yam ntawm Npus Xes. Nws kheev kom cov ntseeg siv cov tswb hu sawv daws tuaj teev Ntuj. Nws rov ua thaj txi Ntuj xws li Lus Thes tus piv txwv. Nws tsim tej zaj hu nkauj teev Ntuj ua lus Fab Kis.

Nyob Xaws Ras Npus, Kas Vees yuav poj niam. Hais qhov tseeb mas yog nws cia cov ntseeg muab ib tug poj niam rau nws yuav. Kas Vees txawv Lus Thes, nws tsis ntshaw yuav poj niam. Nws poj niam nrog nws nyob 10 xyoo tej xwb, ces nws poj niam mam tas sim neej, nws poj niam yug tau ib tug tub. Tus tub ntawd kuj tsis nyob ntev xyoo. Kas Vees tsis rov yuav poj niam. Kas Vees yog ib tug neeg muaj lub siab thiab lub tswv yim nco txog tib qho xwb, yam li yog tshaj txoj kev ntseeg tshiab.

Nyob Xaws Ras Npus, Kas Vees rov sau nws phau ntawv ‘Tsoom Pleev txoj kev cai’ los ua lus Fab Kis. Kas Vees nto moo ncha zuj zus nyob tas Aws Los Pas tuam teb, vim sawv daws qhuas txog nws lub tswv yim txawj nthuav kev ntseeg meej tshaj Lus Thes thiab zoo tshaj Lus Thes cov thwj tim.

Kas Vees nyob Xaws Ras Npus 3 xyoo xwb, vim cov ntseeg nyob Zes Nes Vas hnov tias Kas Vees nto moo zoo thiab nws nrog Npus Xes xyaum coj lub siab tshiab. Cov ntseeg nyob Zes Nes Vas thiaj xa neeg tuaj thov Kas Vees ob peb zaug kom nws rov tuaj nyob Zes Nes Vas.

Kas Vees ua xyem xyav. Lawv pheej thov nws tas zog, ces Kas Vees thiaj txiav siab rov mus nyob Zes Nes Vas.

Yav sawv ntxov hnub tim 13 lub 9 hli xyoo 1541 cov nom tswj lub nroog Zes Nes Vas caij nees taug txoj kev uas 3 xyoos ua ntej no Kas Vees tau taug khiav mus rau Xaws Ras Npus. Lawv tuaj tos Kas Vees. Kas Vees tsis tshua hais lus, nws ke zoo siab ke txhawj me ntsis. Cov nom tswv lawv kuj zoo siab, tab sis lawv kuj txhawj me ntsis thiab.

Thaum txog hnub chiv uas yog hnub sib sau ua lub Txoos Teev Ntuj, mas thawj lub tsev teev Ntuj nyob Zes Nes Vas muaj neeg puv nkaus. Kas Vees nce mus saum lub sam thiaj nthuav Ntawv Ntshiab, nws hais ib zag teev Ntuj luv luv, ces nws nthuav zaj Ntawv Moo Zoo uas 3 xyoos ua ntej nws tab tom nthuav rau cov neeg ntseeg; nws ua xws li nws ncaim ntawm lawv tau ib lub lis piam xwb. Kas Vees  nyob Zes Nes Vas 23 xyoos, mus txog hnub nws sau laus. Nws yuav tsim nws lub Koom Txoos kom tswj tas lub nroog Zes Nes Vas. Nws kom tas tsoom pej xeem coj nws txoj kev ntseeg thiab mloog tus yam ntxwv uas nws piav nyob hauv nws phau ntawv ‘Tsoom Pleev txoj kev cai’.

Kas Vees nyuam qhuav rov qab los nyob Zes Nes Vas, nws tau hu ob lub rooj tswj hwm Zes Nes Vas, lub rooj loj thiab lub rooj yau, kom lawv sib sau thiab tsa ib pab neeg tsim lub Koom Txoos txoj cai. Tab sis yog Kas Vees tib leeg xwb sau lub Koom Txoos txoj cai tseg nyob hauv ntawv.

Hnub tim 20 lub 11 hli xyoo ntawd, lawv tshuab hom tshuab puab hu tsoom pej xeem tuaj sib sau hauv lub tshav puam, ces ob lub rooj tswj hwm hauv lub nroog thiaj tau ceeb toom txoj kev cai kav tsoom pej xeem kom haum Yes Xus Pleev lub Moo Zoo. Ces ib ntus ntev li 23 xyoo, mas Kas Vees rau siab ntso tsa Tswv Ntuj lub Ceeb Tsheej nyob hauv lub nroog Zes Nes Vas. Kas Vees yuav coj tsoom pej xeem nyob Zes Nes Vas sawv daws los mloog Tswv Ntuj cov lus qhia thiab mloog lub Moo Zoo raws li Kas Vees lub tswv yim xav.

Thawj 12 xyoo, tsoom pej xeem feem coob ua ib siab mloog Kas Vees. Lawv saib Kas Vees yog Tswv Ntuj tus neeg qhia txoj kev ntshiab huv. Muaj ntau leej nyob Aws Los Pas teb tsiv los nyob Zes Nes Vas, vim lawv xav coj tus yam ntxwv phim Tswv Ntuj cov lus uas nyob hauv phau Ntawv Ntshiab. Cov pej kum neeg uas tsiv los nyob Zes Nes Vas, feem coob yog cov Fab Kis. Tab sis nyob hauv lub nroog Zes Nes Vas kuj muaj ntau leej hauj sim thuam Kas Vees. Ces Kas Vees ntiab lawv kom lawv txhob nyob Zes Nes Vas. Nws kuj muab tej tus kaw nyob hauv tsev loj faj.

Xyoo 1553 muaj ib yam xwm loj tshwm nyob Zes Nes Vas, yam li hnub tim 13 lub 8 hli, cov tub ceev xwm tau ntes ib tug neeg tuaj pw nyob hauv ib lub tsev ntiav pw nyob Zes Nes Vas. Tus neeg ntawd muaj ib lub npe Is Npes Lias, tab sis nws lub npe Is Npes Lias ntawd yog ib lub npe cuav. Nws lub tseem npe yog lub npe Fab Kis hu ua Xes Ves (Michel Servet).

Xes Ves yog ib tug neeg nyiam kawm phau Ntawv Ntshiab. Nws kuj nquag sau tej phau ntawv nthuav Ntawv Ntshiab raws li nws lub siab xav. Nws hais tias Leej Ntuj Plig Ntshiab tshoj nws lub tswv yim. Nws hais tias tsuas muaj tib tug Tswv Ntuj xwb. Leej Txiv, Leej Tub thiab Leej Ntuj Plig tsuas yog 3 lub npe hais txog tib tug Tswv Ntuj. Li ntawd, Kas Vees hais tias Xes Ves tsim nyog raug lub txim tuag. Tib lub caij ntawd muaj ib tug nom ntxub Kas Vees, vim Kas Vees saib nws yog ib tug neeg txhaum. Kas Vees tsis pub nws txais cov mov nyob hauv lub txoos nco txog Yes Xus pluas mov kawg. Ces tus nom ntawd pab Xes Ves, nws khav tias nws yuav ua ib roog plaub rau Kas Vees. Yog Kas Vees swb rooj plaub, mas tus yuav raug lub txim tuag yog Kas Vees, tsis yog Xes Ves.

Hnub ua lub txoos teev Ntuj, Kas Vees tau tshaj meej pem rau sawv daws mloog nyob hauv lub tsev teev Ntuj tias “Tab txawm nej muab kuv tua, los kuv yuav tsis muab cov mov rau tus neeg txhaum ntawd txais.” Ces tus nom uas Kas Vees saib tias nws yog ib tug neeg txhaum, nws tsis muaj cuab kav txav los txais cov mov. Tas sawv daws thiaj saib yog zoo li Kas Vees yeej tus nom. Ces tag kis lub rooj txwj laus tswj fwm Zes Nes Vas txiav txim tias lawv yuav muab Xes Ves hlawv ciaj.

Tej xwm ntawd ua rau sawv daws to taub tias Kas Vees yeej nws cov yeeb ncuab nyob hauv lub nroog Zes Nes Vas. Sawv daws cia li ua twj ywm, tsis muaj cuab kav tiv Kas Vees ntxiv. Kas Vees thiaj haj yam muaj peev xwm tswj tas sawv daws nyob hauv lub nroog. Nws tseem qhuab qhia Zes Nes Vas 13 xyoo ntxiv.

Lub caij uas Kas Vees kav tsoom neeg ua Ntuj kev cai, nws xav kom Zes Nes Vas ua lub Ceeb Tsheej xis Tswv Ntuj siab, mas nws coj txoj cai nruj tas nrho. Tab sis nws kuj tsim ntau yam zoo. Kas Vees sau ntawv tseg hais tias cov neeg ntseeg lawv zoo li ib co tsiaj nrhiav kev ua si thiab muaj lub siab pheeb rau kev ua txhaum. Yuav tsum yuam tsoom neeg ntseeg kom lawv mus taug txoj kev ncaj xis Tswv Ntuj siab. Kas Vees thiaj tso ib co tub tshuaj xwm mus saib tas txhua yam uas cov neeg ntseeg ua nyob hauv lub nroog.

Kav Vees tsa tsab cai los tswj sawv daws tias: Ib co hluas sib sau ua si xya tes yim taw, lawv raug kaw hauv tsev loj faj; ib tug neeg mus haus cawv kom qaug nyob hauv cov tsev muag cawv, lawv kuj muab nws kaw hauv tsev loj faj; ib tug nyiag nyeem tej phau ntawv piav txog kev plees kev yi, kuj muab nws kaw; ib tug poj niam hnav zam zoo nkauj dhau, los rau khau txawv txav, los muab siab rau ntxias plaub hau ua moj tuam zoo nkauj dhau, mas nws yuav tsum raug nplua nyiaj; ib tug kws txiav plaub hau, yog nws txiav ib tug Leej Choj Kav Tos Liv plaub hau, lawv muab nws kaw; ib tug kws nchuav nyiaj nchuav kub, yog nws nchuav ib lub ntim ua thaj txi Ntuj Kav Tos Liv, lawv muab nws kaw; ib tug neeg hais tias tej zaum Vaj Qhia tsis phem pes tsawg, mas nws raug nplua; ib tug hais ib zag thov Ntuj nyob ntawm niam los txiv lub ntxa, nws raug txim; ib tug tsaug zog thaum Kas Vees nthuav Ntawv Ntshiab, mas nws kuj raug txim; tus twg hais tej zag kwv txhiaj saib tsis taus Kas Vees, mas tus twg raug txim hnyav; ob tug me nyuam noj qab zib ntau dhau, nkawd kuj raug nplawm. Yog li mas ib xyoos xwb thiaj muaj 300 tawm leej raug txim.

Kas Vees tau tswj tsoom ntseeg nruj dhau nyob hauv lub nroog Zes Nes Vas, nws tsis kheev kom leej twg cav ncauj. Muaj tej tus tub tshaj Tswv Ntuj Lo Lus nyob Zes Nes Vas, lawv hais meej tias Kas Vees tsis muaj cai yuam sawv daws kom sawv daws txhais phau Ntawv Ntshiab zoo ib yam nkaus li nws txhais. Kas Vees tau ntiab lawv, tsis pub lawv nyob Zes Nes Vas.

Kas Vees kuj tsim ib lub tuam tsev qhia cov txuj nthuav phau Ntawv Ntshiab. Lub tuam tsev ntawd, nto moo nyob hauv cov teb chaws Aws Los Pas tas huv si. Tus twg xav kawm phau Ntawv Ntshiab, mas nws tuaj kawm nyob Zes Nes Vas.

Kas Vees kuj txhib cov nom tswv kom lawv tsim tej lub tsev kho mob, kom lawv txhim tej lub tsev txais cov neeg tawm rooj tuaj so. Kas Vees qhuab qhia sawv daws kom rau siab qhib tej lub tsev xyaum xaws khaub ncaws, thiab qhib tej lub tsev kawm ntawv. Nws kom lawv ua ntau lub tsev ntos ntaub. Vim li ntawd, Zes Nes Vas thiaj muaj ntau lub tsev ua ntaub npuag, thiab muaj tsev luam ntawv.

Cov nom tswv nyob Zes Nes Vas pom tias Kas Vees ua kom lawv lub nroog nto moo mus deb, ces tas niaj tas xyoo muaj neeg tuaj xyuas Kas Vees. Cov nom tswv kuj pom Kas Vees sau ntawv ntau ntau mus qhuab qhia cov ntseeg nyob pej kum teb. Kas Vees kuj xa tej pob Ntawv Ntshiab mus rau cov neeg xav kawm nws txoj kev ntseeg tshiab. Cov nom nyob Zes Nes Vas paub tias Kas Vees tswj lub nroog nruj, tab sis cov neeg nyob sab nraud qhuas tias Kas Vees txawj coj nws lub Koom Txoos zoo dua luag tej. Ces cov nom nyob Zes Nes Vas thiaj tsis muaj cuab kav txiav txim rau Kas Vees.

Kas Vees hais tias phau Ntawv Ntshiab tsis hais txog ib co neeg zoo li cov Kav Tos Liv hais sawv los tuav lub Koom Txoos. Kas Vees hais tias phau Ntawv Ntshiab tsuas hais tias muaj 4 hom neeg coj tsoom neeg ua Ntuj kev cai xwb: yog cov Tswv Zov Yaj, cov kws txuj, cov txwj laus, thiab cov Tub Tsob Hwb. Yog li Kas Vees lub Koom Txoos thiaj tsis muaj tus Vaj Qhia, cov Tswv Qhia, cov Leej Choj, cov Leej Tij los cov Leej Phauj.

Kas Vees siv zog ua hauj lwm 30 xyoo, ces nws lub cev raug ntau yam mob. Nws yuag yuag, nws tsis tsaug zog ntau. Ntuj tsis tau kaj mas nws twb tsim lawm. Tab sis nws nyob hauv txaj yav sawv ntxov, vim nws lub cev muaj zog tsis txaus. Yuav txog tav su Kas Vees mam sawv los noj ib pluag mov me me. Niaj hnub nws tsuas noj ib pluag mov xwb. Ces tas hnub nws sau ntawv. Nws sau ntawv tej ntu ntev li 10 teev los 12 teev. Yog thaum Kas Vees yuav nthuav Ntawv Ntshiab rau tsoom ntseeg mloog, ces nws thiaj tawm rooj mus txog lub tsev teev Ntuj. Niaj lis piam nws mus nthuav Ntawv Ntshiab 5 zaug tej. Zaum puav Kas Vees tawm mus xyuas tej tus neeg mob. Dua li ntawd Kas Vees sau ntawv ntau. Cov ntawv uas nws sau, muab los ua kev yog 40,000 phab. Cov tsab ntawv nws xa mus rau luag yog tej tsab ntawv luv uas muaj ob peb phab xwb. Tab sis muaj qee tsab ntawv nws sau li 20 los 30 phab tej. Muaj tshaj 700 leej nyob tas Aws Los Pas teb uas nws xa ntawv ntau zaus mus rau lawv.

Kav Vees muaj ntau yam mob hauv nws lub cev, tab sis nws tsis swb nws lub cev mob. Nws ua hauj lwm tas nws sim neej. Nws cim xeeb nco nraim tas txhua yam. Tas txhua yam nws nthuav yog hais lus meej kawg.

Cov neeg uas Kas Vees niaj hnub ntsib yog tus puav uas lawv nyob ib ncig ntawm nws tsev. Nws ib tug kwv pab nws teb cov tsab ntawv uas neeg sau tuaj. Kas Vees cov neej tsa coj tus yam ntxwv tsis tsim txiaj, cov neeg uas Kas Vees saib lawv yog nws cov tseem phooj ywg yog cov neeg ntseeg tus puav uas lawv tuag siab rau kev ntseeg Tswv Ntuj cov lus uas nyob hauv Ntawv Ntsiab.

Xyoo 1559 lub 12 hlis, yog hmo uas cov ntseeg nyob Zes Nes Vas sib sau ua lub txoos teev Yes Xus yug los. Kas Vees nthuav Ntawv Nsthiab, nws siv zog hais lus nrov. Tag kis los nws hnoos qhuj qhem, nws nto aub ncaug xyaw ntshav. Tus kws tshuaj hais tias Kas Vees mob ntsws. Lub caij ntawd tseem tsis tau muaj tshuaj kho tus mob ntsws ntawd. Kas Vees lub hnub nyoog tsuas muaj 50 xyoo xwb, tab sis nws lub cev yog ib tug neeg laus nkoos lub cev muaj ntau hom mob. Nws mob ntsws, mob sawv duav, mob ob lub raum, mob hnyuv thiab dias taub hau. Tsis muaj ib qhov chaw tsis muaj mob nyob hauv nws lub cev li.

Kas Vees tseem muaj txoj sia nyob 5 xyoo ntxiv. Nws ua tiag nyiaj nws cov mob. Nws tsis tso nws tej hauj lwm tseg. Ces hnub tim 19 lub 5 hlis xyoo 1564 yog hnub uas cov tswj pawg ntseeg lees txhaum, Kas Vees kom lawv nqa nws mus txog lub tsev uas lawv sib sau. Kas Vees mloog cov tswj txiav txim rau nws. Nws ua twj ywm mloog lawv hais rau nws tias nws yog ib tug neeg kheev npau taws. Nws yog ib tug neeg twm xeeb tsis mloog luag tej qhia nws. Nws yog ib tug tau txiav txim hnyav rau luag tej. Nws yog ib tug neeg muab hlob tsis kam mloog cov neeg qhuab qhia nws. Kas Vees mloog cov tswj lub txoos txiav txim rau nws zoo li ntawd. Nws mloog lawv tas mas nws ke hnoos ke ntuas lawv li ob teev ntxiv. Yog zaum kawg uas Kas Vees tau hais lus ntev rau cov ntseeg.

Tab kis los Kas Vees rov ntuav ntshav. Nws qaug txaj tsis sawv li. Nws hais lo puav lus tsis nrov. Nws ua suab yau yau teev Ntuj tuj taws. Hnub tim 27 lub 5 hlis xyoo 1564 thaum yav tsaus ntuj, tav li 8 teev, Kas Vees txoj sia thiaj tu. Tsis muaj leej twg pom nws siav tu li.

Cov Kav Tos Liv pom tias Kas Vees nyiam Tswv Ntuj cov lus uas nyob hauv phau Ntawv Ntshiab thiab nws tau siv zog tsim nws lub Koom Txoos. Tab sis nyob hauv Kas Vees tus yam ntxwv muaj 5 yam ua kom cov Kav Tos Liv thiab lwm cov Koom Txoos tsis txaus siab.

1. Kas Vees tau ntxub cov neeg tsis xav tswm yim xws li nws, nws ntiab lawv, los nws muab tus puav tua.

2. Kas Vees lub ncauj hais tias nws yog ib tug neeg txhaum nyob ntawm Tswv Ntuj xub ntiag, tab sis nws tsis kam lees tias nws ua txhaum rau tib neeg.

3. Kas Vees txawj qhia luag, tab sis zoo li nws tsis txawj hlub luag tej.

4. Kas Vees mob siab ua kom nws lub Koom Txoos ri mus, nws xav kom lwm cov Koom Txoos swb nws lub.

5. Kas Vees tau tsim ib lub Koom Txoos nyiam tiv lwm cov Koom Txoos loj. Tab sis cov neeg nyob hauv nws lub Koom Txoos rov sib ncaim tas zog los txog niaj hnub no, thiab lawv hais tias kev sib ncaim ua ntau lub Koom txoos xws li lawv muaj nqis dua ua tib lub Koom Txoos coj tib txoj kev ntseeg.

3. Fab Kis Teb Tsis Kam Ncaim

Thaum lub hauv paus, Yes Xus cov thwj tim tsim tib lub Koom Txoos xwb. Ib txwm Yes Xus kuj hais tias nws yog tus Zoo Tswv Zov Yaj, nws xav kom cov neeg txais nws lub Moo Zoo sawv daws koom siab ua tib pab yaj. Tab sis tib neeg tsis nyiam kev mloog lus. Coob leej xav tias lawv ntse dua lawv cov xib hwb, ces lawv ncaim ntawm lawv cov xib hwb thiab lawv qhia tej zaj ntseeg txawv zaj uas tus xib hwb qhia. Yog vim tej ntawd, mas peb niaj hnub pom tias muaj ntau lub Koom Txoos ntseeg Yes Xus, tab sis lawv tsis sib haum.

Xyoo 1521 nyob Zes Mas Nias teb, muaj ib tug Txiv Plig hu ua Lus Thes, nws pom tias nyob hauv lub Koom Txoos ntseeg Yes Xus muaj ntau leej tsis coj tus yam ntxwv phim Yes Xus lub Moo Zoo, ces nws ncaim ntawm lub Koom Txoos, nws tsim dua nws lub Koom Txoos tshiab.

Tib lub caij ntawd kuj muaj lwm cov neeg tsim lawv lub Koom Txoos thiab, xws li ‘Kas Vees’  (John Calvin) uas nws yoog Lus Thes tus piv txwv, ces nws tsim nws lub Koom Txoos. Kas Vees yog ib tug Fab Kis, nws mus tsim nws lub Koom Txoos nyob hauv lub nroog Zes Nes Vas (Geneva), nyob Xus Is teb (Switzerland).

Kas Vees yog ib tug Fab Kis. Nws tsim nws lub Koom Txoos muaj tej zaj txawv Lus Thes ntau hauj sim. Kas Vees tus cwj pwm txawv Lus Thes tus cwj pwm. Nws yeej xav kom nws lub Koom Txoos ri mus puv Fab Kis teb, tab sis tsoom pej xeem Fab Kis feem coob tsis kam mloog Kas Vees txoj kev ntseeg Yes Xus vim tsoom pej xeem Fab Kis ntseeg lub Koom Txoos Kav Tos Liv ti txha thiab cov vaj Fab Kis pom tseeb tias tau ntau pua xyoo los lawm mas yog lub Koom Txoos Kav Tos Liv thiaj ua kom cov vaj Fab Kis muaj zog, lawv ntau leej kuj xub pom tias lub Koom Txoos Kav Tos Liv yuav tsum kho nws tus yam ntxwv.

Tsis yog nyob Fab Kis teb xwb uas cov ntseeg Yes Xus lub Moo Zoo coob leej tas nrho pom tias cov hlob nyob hauv lub Koom Txoos lawv yuav tsum kho lawv tus yam ntxwv. Nyob Is Tas Lias teb, nyob Zes Mas Nias teb, nyob Nes Des teb thiab nyob Aas Kiv teb, kuj muaj coob leej pom. Lawv pom tias cov tswj lub Koom Txoos coob leej tsis coj lub neej haum Yes Xus lub Moo Zoo.

Nyob Fab Kis teb muaj ib pab Leej Choj nrog ib pab Tswv Qhia twb pib coj tus yam ntxwv tshiab. Tus ua lawv txiv yog ib tug Txiv Plig hu ua ‘Yas Kos Laws Fev’ (Jacques Lefevre). Nws yug los xyoo 1455 nyob Es Tas Plaws (Etaples). Nws xub kawm ntau yam txuj, xws li xam phaj thiab kev thoob tsib Hes Las thiab Las Tis Nas. Tab sis thaum nws pib kawm phau Ntawv Ntshiab mas nws hais tias ntiaj teb neeg kev thoob tsib yog muab los piv rau Tswv Ntuj kev thoob tsib, mas ntiaj teb neeg kev thoob tsib yog xws li ib txog kev tsaus ntuj thiab tsuag. Ntau tus neeg paub txuj siab nyob hauv lub nroog Pas Lis nrog tus Txiv Plig Yas Kos Laws Fev ua phooj ywg, lawv nquag sib fim. Tej tus poj niam uas nyob hauv tus vaj Fab Kis lub tuam tsev, lawv kuj yog ib co poj niam kawm txuj siab, lawv nrog Yas Kos Laws Fev ua phooj ywg thiab niaj hnub sib sau sab laj.

Xyoo 1516 tus vaj Fab Kis tsa Yas Kos Laws Fev ib tug phooj ywg ua Tswv Qhia nyob hauv lub nroog Maus (Meaux).  Tsis ntev, tus Tswv Qhia ntawd hu Yas Kos Laws Fev kom nws tuaj pab kho lub Koom Txoos nyob hauv lub Ceeb Koom Txoos Maus. Nyob hauv lub Ceeb Koom Txoos Maus muaj 200 lub zos ntseeg. Tus Tswv Qhia xav ntxuav cov pawg ntseeg ntawd kom lawv ntshiab tuaj. Cov Leej Choj tsis tig los coj tus yam ntxwv zoo, nws ntiab lawv. Nws qhuab qhia cov Leej Choj muaj lub siab txias dhau. Tus Tswv Qhia txwv tsis pub tsoom neeg ntseeg sib sau ua tej lub ntees tsis tsim txiaj. Nws tsis kheev kom muaj tej tus Leej Choj thov khawv ntawm cov neeg ntseeg nyob hauv nws lub Ceeb Koom Txoos. Ntau tus Tswv Qhia nyob Fab Kis teb pom npoj neeg uas nrog Yas Kos Laws Fev sib sau nyob hauv lub nroog Maus lawv xyaum coj lawv lub Ceeb Koom Txoos raws lub Ceeb Koom Txoos Maus tus piv txwv.

Tus vaj Fab Kis uas nws hu ua Faas Xuas Ib (Francois I) nws niam thiab nws ib tug muam kuj nquag fim cov Leej Choj sib sau sab laj nyob Maus, nkawd thov tus vaj kom nws tsa tej tus Leej Choj tsim txiaj ua Tswv Qhia nyob hauv cov nroog loj nyob Fab Kis teb.

Txiv Plig Yas Kos Laws Fev kuj sau tej phau ntawv qhuab qhia cov neeg ntseeg. Xyoo 1509 nws luam phau ntawv cov Nkauj Paj Nruag los pab cov neeg ntseeg nquag teev Ntuj. Xyoo 1512 nws muab tus Hauv Paus Xa Lus Paj Lug cov Tsab Ntawv los nthuav, nws muab luam los ua ib phau ntawv pab cov neeg ntseeg kom lawv tso siab tias Tswv Ntuj siab zoo, Tswv Ntuj nyiam zam txhaum rau peb. Lub caij ntawd Lus Thes tseem tab tom kawm txuj nyob Zes Mas Nias teb xwb. Yas Kos Laws Fev nthuav cov Ntawv Ntshiab mas nws hais tias yog cov neeg ntseeg rau siab mloog Tswv Ntuj cov lus mas lawv ua tau ntau yam hauj lwm tsim koob hmoov vim Yes Xus Pleev nres cov neeg khaub zig nws.

Txiv Plig Yas Kos Laws Fev tau pab ntau leej nyob hauv lub Koom Txoos Fab Kis kom lawv pib tig los yuav tus yam ntxwv tshiab. Yas Kos Laws Fev yog ib tug neeg siab zoo dhau. Nws tsis nyiam qhuab qhia luag tej. Nws tsis yog ib tug yuav txawj ntaus thawj hu tas lub Koom Txoos Fab Kis kom yuav lub siab tshiab. Thaum luag tej tiv nws, mas nws tsis nyiam nrog lawv cav kom yeej.

Xyoo 1521 Lus Thes ib co thwj tim tuaj tshaj Lus Thes zaj ntseeg tshiab nyob Pas Lis. Muaj tej tus xib hwb qhia txuj nyob hauv lub tuam tsev qhia txuj txheej tshiab nyob Pas Lis lawv hais tias nyob hauv cov phau ntawv uas Yas Kos Laws Fev xub sau 10 tawm xyoo ua ntej mas Yas Kos Laws Fev twb sau tej lo lus uas Lus Thes nyuam qhuav pib tshaj nyob Zes Mas Nias teb.

Cov Xib Hwb ntawd lam liam tias Yas Kos Laws Fev yog ib tug neeg tsim kev ntseeg tshiab xws li Lus Thes, lawv yuav kom cov tub ceev xwm tuaj ntes Yas Kos Laws Fev. Thaum ntawd mas Yas Kos Laws Fev tsis xav nrog lawv sib cav. Nws tsis tos kom lawv tuaj ntes nws. Nws txav mus nyob deb ntawm lub nroog Pas Lis. Xyoo 1537 Yas Kos Laws Fev lub hnub nyoo muaj 82 xyoos lawm, nws yuav tas sim neej, nws rov cog lus meej meej tias nws tsis tau xav ncaim ntawm lub Koom Txoos Kav Tos Liv ib zaug li.

Faas Xuas Ib ua vaj kav Fab Kis teb txij xyoo 1515 los txog xyoo 1547. Faas Xuas Ib tsis yog ib tug neeg tau kawm txuj siab, tab sis nws tso siab rau cov kws txuj nto moo loj. Nws tsuas xav kom Fab Kis teb vam meej, nyob thaj yeeb thiab nyob nyab xeeb. Nws pab txhim tej lub tsev qhia txuj txheej siab. Nws qhib ib lub tuam tsev sau tej phau ntawv ntau tas nrho nto moo nyob tas Aws Los Pas teb. Lub caij ntawd Fab Kis teb yog lub kuj cuab muaj pej xeem coob tshaj nyob tas Aws Los Pas tuam teb. Fab Kis teb txawv Zes Mas Nias teb vim nyob Zes Mas Nias teb muaj ntau tus vaj txheeb kav tej xeev ntuj tsis dav thiab lawv tsis tshua mloog tus tuam vaj Zes Mas Nias. Hos tus vaj Fab Kis kav tas Fab Kis teb, tsis muaj ib tug vaj txheeb yuav kav tau ib xeev ntuj tsis zwm rau tus vaj Fab Kis.

Tus vaj Fab Kis kuj nco nraim tias thawj lub kuj cuab tau coj Kav Tos Liv kev ntseeg nyob Aws Los Pas teb yog Fab Kis teb. Thawj tus vaj Fab Kis txais lub Cim Ntxuav xyoo 496 nyob hauv lub nroog Lees (Reims) yog tus vaj ‘Kaws Los Vis’. Li ntawd, tau ib txhiab xyoo los lawm cov vaj Fab Kis puav leej tau vam txog lub Koom Txoos Kav Tos Liv los qhia Ntuj kev cai rau lawv tsoom pej xeem. Cov vaj Fab Kis lub zog thiab lub peev xwm yog tuaj ntawm lub Koom Txoos Kav Tos Liv.

Thaum Lus Thes cov thwj tim tuaj nqa Lus Thes cov phau ntawv qhia kev ntseeg tshiab nyob Pas Lis mas thaum chiv thawj tus vaj Faas Xuas Ib tsis liam faj rau. 15 xyoo tom qab, yog xyoo 1535 thaum Kas Vees xa nws phau ntawv qhia kev ntseeg tshiab rau tus vaj Fab Kis mas tus vaj kuj tsis quav ntsej, vim nws paub tias tsoom pej xeem Fab Kis feem coob tsis xav ncaim ntawm tus Vaj Qhia uas nyob Los Mas tswj tas lub Koom Txoos Kav Tos Liv.

Tau ib txhiab xyoo los lawm, cov Fab Kis txij hnub lawv yug los mus txog lub caij lawv tso ntiaj teb no tseg, mas lawv coj lub Koom Txoos Kav Tos Liv cov kev cai. Nyob Zes Mas Nias teb, tsoom pej xeem kuj coj cov kev cai Kav Tos Liv tau 700 xyoo los lawm, tab sis muaj ntau lub xeev ntuj Zes Mas Nias uas lawv tseem ntseeg thiab coj me ntsis lawv cov qub kev cai teev dab xws li puag txheej thaud. Thaum cov vaj txheeb Zes Mas Nias kom lawv tsoom pej xeem txais Lus Thes kev ntseeg tshiab, mas tsoom pej xeem cia li mloog lawv cov vaj txheeb.

Nyob Fab Kis teb cov neeg ntseeg tsis nyiam cov tshaj kev ntseeg tshiab, vim lawv tsoo Mab Liab thiab cov Leej Ntshiab tej mlom. Cov pej xeem thiab cov kws txuj Fab Kis hwm Leej Ntshiab Mab Liab tiag, lawv sawv daws nquag hais txoj saw Mab Liab, lawv nquag ua cov kab ke hwm Yes Xus kwv nws tus Ntoo Cuam, lawv saib lub Lis Piam Ntshiab loj kawg. Vim li ntawd, thaum Lus Thes thiab Kas Vees cov thwj tim tuaj qhia ib txog kev ntseeg tshiab uas nrauj kev hwm cov Leej Ntshiab, nrauj ntau zaj teev Ntuj uas lawv hais kam mas tsoom pej xeem Fab Kis tsis kam mloog lawv thiab lawv tsis kheev kom lawv tus vaj txais kev ntseeg tshiab.

Nyob hauv cov kws sau tej phau ntawv qhia lub Koom Txoos cov liv xwm, muaj qee leej hais kam tias tos Fab Kis teb tsis txais Lus Thes thiab Kas Vees txoj kev ntseeg tshiab, yog vim cov vaj Fab Kis tsis kheev kom tsoom pej xeem ntxeev mus ntseeg txoj kev cai tshiab. Tab sis qhov tseem ceeb mas yog tsoom pej xeem Fab Kis tsis kheev kom lawv tus vaj txais txoj kev ntseeg tshiab. Cov vaj thiaj swb tsoom pej xeem uas lawv feem coob xav nyob hauv lub Koom Txoos Kav Tos Liv.

4. Aas Kiv Teb Ncaim Ntawm Lub Koom Txoos

Zim txwv no, Aas Kiv teb nto moo loj yog vim thaum tiam 18 tiam 19 thiab tiam 20 haiv neeg Aas Kiv tswj ntau lub teb chaws nyob thoob ntiaj teb, thiab cov laus pav Aas Kiv tsav nkoj mus puv lub qab ntuj khwb. Tab sis, thaum tiam 15 yuav tas thiab tiam 16 nyuam qhuav tuaj mas Aas Kis teb yog ib lub kuj cuab me me, tsuas muaj 4 plhom tus pej xeem xwb. Hos lub caij ntawd Fab Kis teb muaj ze ntawm 20 plhom tus pej xeem, thiab cov vaj Fab Kis txhawb txhim cov tuam tsev qhia txuj txheej siab. Thaum ntawd, Aas Kiv teb yog ib lub teb chaws ua liaj ua teb thiab yug tsiaj, tseem tsis tau muaj cov laus pav nplua nuj thiab tsis muaj cov tsev ceev nyiaj loj xws li Zes Mas Nias teb. 

Thaum nyuam qhuav pib tiam 16 mas Aas Kiv teb nyuam qhuav pib xyaum tsim tej lub nkoj mus los saum lub hiav txwv nyob ib ncig ntawm lub pov txwv Aas Kiv. Lawv vam txog cov Is Tas Lias tuaj qhia ua nkoj hla dej ntuj mus txog Las Nplas Dos (Labrador) nyob As Mes Lis Kas Pej. Aas Kiv teb lub peev xwm kuj loj tsis cuag Is Npes Lias teb, vim lub caij ntawd cov Is Npes Lias tab tom mus tswj tej lub teb chaws dav nyob As Mes Lis Kas Nrab thiab As Mes Lis Kas Naj.

Thaum tiam 16 mas tsoom ntseeg nyob Aas Kiv nyiam kev teev hawm Yes Xus. Ib ntus li 62 xyoo, txij xyoo 1468 los rau xyoo 1530 cov tsev luam ntawv nyob Aas Kiv teb tau luam 349 hom phau ntawv sib txawv. Nyob hauv cov ntawv ntawd muaj 176  hom ntawv uas yog hais txog kev ntseeg thiab kev teev Ntuj. Tsoom ntseeg kuj kub siab hwm lub Cim Yug, lawv nyiam vam txog Leej Ntshiab Mab Liab, lawv nyiam nyeem cov ntawv nthuav cov Leej Ntshiab lub neej.

Cov Tswv Qhia thiab cov Leej Choj Aas Kiv lawv zoo li cov Tswv Qhia thiab cov Leej Choj nyob Aws Los Pas teb. Cov zoo kuj muaj, cov phem kuj muaj. Lawv qee leej paub txuj siab, hos feem coob tau kawm kev ntseeg tsis txaus.

Tas huv tib si Aas Kiv teb muaj 5,000 tus Leej Choj thiab muaj ib vam leej tub koom haum cog lus. Vim lawv muaj ntau leej coj tus yam ntxwv tsis haum Yes Xus lub Moo Zoo thiab lawv tsis txawj qhia Tswv Ntuj cov lus rau tsoom neeg ntseeg mas sawv daws pom tias lub Koom Txoos yuav tsum tig los yuav lub siab tshiab. Yeej muaj tej pab tub koom haum cog lus sib txhib coj tus yam ntxwv tsim txiaj, tab sis lawv yog feem tsis coob.

Xyoo 1509 Hees Lis Yim (Henry VIII) pib ua vaj kav Aas Kiv teb. Nws yuav ua vaj 38 xyoo, mus txog xyoo 1547 ces nws tas sim neej.

Thaum Hees Lis Yim nce ua vaj nws lub hnub nyoog muaj 18 xyoo. Nws yog ib tug neeg zoo nraug. Nws cim xeeb zoo, nws kawm txuj sai, nws kawm kev ntseeg ntau hauj sim. Nws txawj siv cov twj paj nruag thiab txawj tes taw. Tab sis nws siab ceev. Nws tsis kheev kom muaj leej twg tiv nws.

Hees Lis Yim kav teb chaws raws li txoj cai uas nws tsa. Aas Kiv teb faib ua ntau lub xeev tsis dav. Lub xeev twg muaj ib tug tswj ncaj qha zwm rau tus vaj.

Xyoo 1520 Lus Thes cov ntawv kho lub Koom Txoos nyob Zes Mas Nias teb tuaj txog Aas Kiv teb. Thaum Hees Lis Yim pom tias Lus Thes cov ntawv qhia tias Yes Xus tsuas tsim 3 lub Cim nqa txiaj ntsim mas tus vaj Hees Lis Yim sau ib phau ntawv tiv Lus Thes thiab qhia tias Yes Xus tsim 7 lub Cim nqa txiaj ntsim, ces tus Vaj Qhia nyob Los Mas sau ib tsab ntawv tuaj foom lus zoo rau Hees Lis Yim. Hees Lis Yim kuj kheev khav tias nws rau siab mloog Yes Xus lub Moo Zoo. Muaj tej hnub uas nws tuaj nrog Leej Choj ua Thaj Txi Ntuj ob peb lwm. Thaum ntawd mas lub Koom Txoos Kav Tos Liv vam tias Aas Kiv teb yuav tsis txais Lus Thes thiab Kas Vees cov zaj tsim tej lub Koom Txoos tshiab, thiab Aas Kiv teb yuav tsis ncaim ntawm tus Vaj Qhia uas nyob Los Mas.

Hnub tim 22 lub 6 hli xyoo 1527 tus vaj chaws los nyob hauv nws poj niam Kas Tas Lis Nas (Catherine of Aragon) chav tsev, nws hais rau Kas Tas Lis Nas kom txij no mus Kas Tas Lis Nas txhob nyob hauv tus vaj lub tsev. Vim nkawd ob niam txiv nyob ua ke tau 18 xyoo los lawm, hos nkawd tsis muaj ib tug tub. Kas Tas Lis Nas tau yug plaub leeg me nyuam tub, tab sis cov tub tuag ntxov, tshuav tib tug ntxhais uas hlob loj zoo. Tus vaj xav yuav lwm tus poj niam kom tau ib tug tub hloov nws ua vaj, tab sis Ntuj kev cai tsis kheev kom yuav ob tug poj niam thiab tsis kheev kom nrauj poj niam, ces tus vaj nrhiav nyob hauv cov Ntawv Cog Lus Qub puas yuav muaj ib qib lus pab nws daws nws teeb meem. Hees Lis Yim pom tias nyob hauv phau ntawv Les Vis zaj 18 qib 16 muaj ib qib lus zoo li no: Yog ib tug txiv neej yuav nws tus kwv tus poj niam mas nws ua txhaum. Nkawd yuav tsis muaj me nyuam.

Hees Lis Yim nyeem qib lus ntawd mas nws zoo siab. Nws thiaj mus hais rau Kas Tas Lis Nas tias nkawd nyob hauv txoj kev ua txhaum tau 18 xyoo los lawm. Ntuj tsis kheev kom nkawd sib yuav, tsis pub kom nkawd muaj me nyuam. Tos tus vaj Hees Lis Yim hais zoo li ntawd, vim Kas Tas Lis Nas tau yuav dua ib zaug txiv los lawm; yog yuav Hees Lis Yim tus tij laug, tab sis tus tij laug tuag mas tus vaj Hes Lis Xya thiaj kom Hees Lis Yim qaws nws niam tij los ua nws poj niam.

Lub caij ntawd muaj ib tug poj niam hu ua As Nas Npos Les (Anne Boleyn) uas niaj hnub ntxias Hees Lis Yim. Hees Lis Yim kuj nyiam As Nas Npos Les vim nws zoo nkauj thiab nws muaj xom leem. Hees Lis Yim thov Vaj Qhia kom kheev nws nrauj Kas Tas Lis Nas thiab yuav As Nas Npos Les. Vaj Qhia tsis teb dab tsi rau Hees Lis Yim, nws sej ib xyoo dhau ib xyoo vim nws paub tias Hees Lis Yim nrog ntau tus poj niam ua si. Vaj Qhia xav tias ntev mus Hees Lis Yim yuav yuav hloov siab, tab sis Hees Lis Yim tos 5 xyoo tas ces nws pom tias Vaj Qhia yuav tsis kheev kom nws nrauj Kas Tas Lis Nas. Xyoo 1532 As Nas Npos Les xeeb tub lawm, Hees Lis Yim tos tsis tau ntxiv, Hees Lis Yim thiab As Nas Npos Les thiaj sib yuav ntsiag ntsiag nyob hauv hnub tim 25 lub 1 hlis xyoo ntawd .

Hnub tim 28 lub 5 hlis tus pwm tsav ‘Khas Mes’ (Thomas Cranmer) ceeb toom rau teb chaws paub tias Hees Lis Yim thiab As Nas Npos Les ua kab ke haum txoj cai sib yuav. Tsoom nom tswv thiaj siv ib lis piam los ua lub ntees tshoob loj kawg. Cov kws saib hnub xam nyoog xub hais tseg tias As Nas Npos Les yuav xeeb tub, tab sis lub 9 hli nws yug ib tug ntxhais.

Thaum Vaj Qhia nyob Los Mas paub tias tus vaj Hees Lis Yim nrauj Kas Tas Lis Nas thiab yuav As Nas Npos Les, nws ntiab nkawd tawm ntawm lub Koom Txoos Kav Tos Liv, yog hnub tim 11 lub 7 hli xyoo 1533.

Tus vaj Hees Lis Yim thiaj txiav siab tias nws yuav tsim ib lub Koom Txoos Aas Kiv uas nws tswj nws kav. Nws tshaj ntau txoj cai tshiab hais tias txij no mus tsuas yog tus vaj Hees Lis Yim thiaj muaj peev xeem tswj lub Koom Txoos nyob Aas Kiv teb, txij no mus cov nyiaj se uas yav tas tsoom pej xeem xa mus rau Vaj Qhia mas nyem no yuav muab rau tseem hwv Aas Kiv, tus muaj cai tsa cov Tswv Qhia tshiab yog tus vaj Aas Kiv.

Lub 1 hlis xyoo 1535 Hees Lis Yim tsa ‘Khos Mus Es’ (Thomas Cromwell) ua tus lwm tswj coj kev ntseeg Ntuj nyob Aas Kiv teb. Hees Lis Yim nrog Khas Mes thiab Khos Mus Es kom cov Leej Choj niaj Hnub Chiv nyeem Hees Lis Yim txoj cai tshiab rau cov neeg tuaj ua lub Txoos Teev Ntuj mloog. Nws kuj txhib tej tus kws ntawv kom lawv nrhiav tej qub phau ntawv Las Tis Nas thiab Fab Kis qhia kom tsoom pej xeem rau siab mloog cov vaj tej lus qhuab qhia. Cov kws ntawv txhais cov ntawv ntawd los ua lus Aas Kiv, lawv muab luam thiab coj mus faib rau cov ntseeg nyeem nyob thoob Aas Kiv teb.

Tsoom pej xeem tsis tshua nyiam nyeem cov ntawv ntawd. Lawv laj mloog tus vaj qhuab qhia sawv daws heev dhau. Tej tus xav tias Vaj Qhia tsis txob lawv npaum li tus vaj Hees Lis Yim.  Tsoom pej xeem kuj hlub Kas Tas Lis Nas, mas tej hnub uas Kas Tas Lis Nas tshwm hauv tej lub tshav puam hauv lub nroog Loos Doos tsoom pej xeem tsa suab qw tej lo lus zoo cav txog tus poj vaj siab ncaj siab ntshiab. Tab sis cov Tswv Qhia thiab cov Leej Choj feem coob hwm lawv tus vaj uas muaj hwj chim. Lawv kuj tsis to taub pes tsawg tias tus vaj tej txoj cai tshiab coj Aas Kiv teb mus rau qhov twg. Cov tsis kam cog lus mloog tus vaj tej txoj cai tshiab yog feem tsawg.

Cov tsis kam cog lus mloog tus vaj mas tus vaj ua lim hiam kawg nkaus rau lawv. Piv li cov tub koom haum Fas Ntshis Kas tsis kam cog lus mloog tus vaj mas Hees Lis Yim muab lawv 7 lub tsev kaw. Lawv yuav tsum tsiv mus lawm pej kum teb thiab lawv muaj 50 leej tuag nyob hauv tsev loj fab. Cov tub koom haum Sas Raws kuj tsis kam cog lus mloog tus vaj, Hees Lis Yim cov tub rog tuaj ntes lawv 3 tug tswv tsev koom haum. Cov tub rog muab lawv khi rau tej daig txiag thiab 3 tug nees luag lawv taug tej kev hauv lub nroog. Ua li ntawd tas mas cov tub rog phais lawv peb leeg lub plawv thiab cov hnyuv, ces lawv tso 3 tug tuag lub cev rau ntawm lub qhov rooj loog.

Tus vaj Hees Lis Yim ua tej yam lim hiam zoo li ntawd los hem tsoom pej xeem kom lawv yeem txais nws lub Koom Txoos tshiab.

Muaj ob tug nom tuav kab xwm saib cov nom hauv tus vaj Hees Lis Yim lub tsev. Ib tug hu ua ‘Zam Fis Ses’ (John Fisher), lwm tus hu ua ‘Tos Mas Maus Laws’ (Thomas More). Zam Fis Ses thiab Tos Mas Maus Laws tab meeg tiv tus vaj Hees Lis Yim, tiv Khas Mes thiab Khos Mus Es.

Zam Fis Ses yog ib tug Tswv Qhia tswj lub Ceeb Koom Txoos nyob Los Ses Tes (Rochester). Nyob hauv Zam Fis Ses lub tsev mas sawv daws coj tus yam ntxwv xws li ib pab Txiv Twj Cuab thiab sawv daws rau siab kawm txuj xws li cov xib hwb nyob hauv cov tsev qhia txuj txheej siab. Thaum tus poj vaj Kas Tas Lis Nas xav txais lub Cim Daws Txhaum mas nws hu Zam Fis Ses kom tuaj pub lub Cim Daws Txhaum rau nws. Zam Fis Ses tiv tus vaj txoj cai tshiab ob zaug, tus vaj muab nws kaw hauv tsev loj faj ob zaug. Tab sis Zam Fis Ses nto moo nyob tas Aws Los Pas teb ces tus vaj thiaj tsis muaj cuab kav muab Zam Fis Ses tua. Tus Vaj Qhia nyob tim Los Mas xav pab Zam Fis Ses kom tus vaj Hees Lis Yim txhob ua lim hiam rau nws, ces Vaj Qhia tsa Zam Fis Ses ua Tswv Qhia Liab. Hees Lis Yim npau taws, nws hais tias lwm hnub Zam Fis Ses yuav tsis muaj taub hau ntoo kaus mom.

Hnub tim 22 lub 6 hli 1535 luag yuav txiav Zam Fis Ses caj dab. Hnub ntawd Zam Fis Ses hnav Tswv Qhia cov tsoos tsho zoo nkauj xws li nws yuav mus noj rooj tshoob. Nws cov tub txib ntshai, hos nws tso dag ua si rau lawv. Lo lus kawg uas nws hais yog lo lus no “Huab Tais, kuv tso siab rau koj!” Ces nws tso nws caj dab rau ntawm lub laug cam txiav neeg taub hau. Muaj lus moo cua hauv lub nroog Loos Doos hais tias As Nas Npos Les kom nws cov qhev nqa Zam Fis Ses lub taub hau tuaj rau nws, ces nws ib ncuav pias rau Zam Fis Ses sab plhu.

Tos Mas Maus Laws yog tus pwm tsav tuav Aas Kiv teb tej nyiaj txiag nyob hauv tus vaj Hees Lis Yim lub tuam tsev. Nws yog ib tug pej xeem siab ncaj thiab paub txuj. Tus vaj tso siab rau nws thiab tsa nws tuav tej kab xwm loj. Nws cov phooj ywg foom lus zoo rau nws kom nws ua nom loj zuj zus. Tab sis nws teb lawv tias “Kuv paub tseeb tias tus vaj Hees Lis Yim saib kuv taub hau muaj nqi tsis cuag ib lub nroog Fab Kis.”

Tos Mas yog ib tug neeg luag ntxhi mus li. Nws nyiam kawm txuj tas nws sim neej. Nyob hauv nws tsev, cov tub, cov ntxhais, cov nyab, cov vauv, cov phooj ywg sib twv kawm cov Hes Las txheej thaud tej ntawv qhia kev thoob tsib. Tos Mas Maus Laws tsis npau taws ib zaug rau leej twg, tab sis nws tsis kam ua ib yam dab tsi nkhaus. Thaum nws pom Hees Lis Yim hla lub Koom Txoos tej txoj cai mas Tos Mas hais rau tus vaj tias nws laus lawm, nws tuav kab xwm tsis tau ntxiv. Nws xav so nyob hauv nws tsev.

Tab sis hnub tim 17 lub 4 hlis xyoo 1534 tus poj vaj As Nas Npos Les tso cov tub ceev xwm mus ntes Tos Mas thiab coj nws mus kaw nyob hauv nkuaj. Tos Mas Maus Laws nyob ib xyoo thiab ob hlis nyob hauv tsev loj faj. Nws sau ib phau ntawv hais txog Yes Xus kev raug txom nyem. Nws kuj sau lwm phau ntawv qhuab qhia cov neeg raug kev sim siab.

Khos Mus Es tuaj xyuas Tos Mas Maus Laws nyob hauv tsev loj faj. Nws ntxias Tos Mas kom Tos Mas tuaj yeem mloog txoj cai tsa tus vaj Hes Lis ua tus tswj lub Koom Toos nyob Aas Kiv teb. Tos Mas Maus Laws tsis quav ntsej rau Khos Mus Es cov lus ntxias.

Hnub uas cov nom txiav txim rau Tos Mas nyob hauv lub tsev txiav txim mas Tos Mas Maus Laws sawv ntsug nyob ntawm sawv daws xub ntiag, nws hais meej rau lawv tias “Kuv tau kawm lub Koom Txoos tej liv xwm xya xyoo lawm. Kuv nrhiav tsis tau lub Koom Txoos ib tug kws txuj hais ib zaug tias ib tug vaj muaj peev xwm tswj lub Koom Txoos nyob hauv nws lub teb chaws.”

Lub rooj sab laj txiav txim tias lawv yuav muab Tos Mas dai tuag. Tab sis tus vaj Hees Lis Yim tsis kheev kom lawv muab Tos Mas dai tuag vim yog txoj tuag phem tshaj. Nws kom luag txiav Tos Mas caj dab. Ces luag coj Tos Mas Maus Laws mus txiav caj dab nyob hauv hnub tim 6 lub 7 hli 1535; yog ob lis piam tom qab Zam Fis Ses tuag.

Hnub uas luag muab Tos Mas caj dab txiav, tus vaj Hees Lis Yim tab tom twv txiaj yuam pov ua si. As Nas Npos Les kuj nyob ntawd. Thaum lawv tuaj hais rau Hees Lis Yim tias Tos Mas Maus Laws tuag lawm, tus vaj sawv tsees, nws ntsej muag thuam xem, nws ua ntsej muag fav rau As Nas Npos Les thiab hais rau nws tias “Yog vim koj!” Ib xyoos tom qab, Hees Lis Yim lam liam rau As Nas Npos Les tias As Nas muaj hluas nraug, ces nws muab As Nas Npos Les rau lawv tua. Tus vaj Hees Lis Yim yuav 6 tus poj niam ntxiav.

Cov vaj nyob tas Aws Los Pas teb hnov lub moo tias Hees Lis Yim muab Tos Mas Maus Laws tua tuag. Tos Mas cov phooj ywg tau muab Tos Mas tsab ntawv kawg txhais ua lus Fab Kis, lus Las Tias Nas, lus Is Npes Lias, lus Zes Mas Nias thiab lus Hos Laas. Tos Mas tsab ntawv mus thoob Aws Los Pas teb. Sawv daws poob siab. Tus vaj Hees Lis Yim tsuas teb tias nws yuav tsum muab cov neeg ntxeev siab tua pov tseg xwb. Ces Hees Lis Yim xav ua ib yam pov thawj tias nws txuag kev ntseeg Kav Tos Liv zoo zoo, nws thiaj muab 14 tus neeg mloog Lus Thes txoj cai hlawv pov tseg.

Cov neeg siab ncaj siab ntshiab uas tiv tus vaj Hees Lis Yim tuag tas lawm, mas tsis tshuav leej twg muaj cuab kav cheem tus vaj Hees Lis Yim thiab nws cov xov thawj siab nkhaus xws li Tos Mas Khas Mes thiab Tos Mas Khos Mus Es.

Tos Mas Khas Mes yog ib tug Leej Choj tab meem ncaim ntawm lub Koom Txoos zwm rau tus Vaj Qhia nyob Los Mas. Tos Mas Khas Mes kuj ua xib hwb qhia txuj nyob hauv lub tuam tsev qhia txuj txheej siab nyob hauv lub nroog Kes Nplis (Cambridge). Nws yuav ib tug poj niam ntseeg Lus Thes lub Koom Txoos. Nws zoo siab pab Hees Lis Yim tsim txoj cai tiv Vaj Qhia.

Tos Mas Khos Mus Es yog ib tug pej xeem Aas Kiv uas tau pab tus vaj Fab Kis ib ntus nyob Is Tas Lias teb. Nws yog ib tug neeg ntse, nws tsuas nrhiav kev tsob hwb tus vaj Hees Lis Yim. Nws kam ua txhia yam nkhaus, tsuas yog nws pom tias tus vaj zoo siab rau nws. Nws dag tsoom pej xeem, nws muab neeg tua tuag. Nws tseem ua tus nrhiav cov poj niam coj los rau tus vaj siv ua si. Khos Mus Es xam pom tias tus vaj muaj cai siv lub Koom Txoos tej cuaj tam ywj nws siab.

Tos Mas Khos Mus Es ntxub cov koom haum cog lus, ces nws ntxias tus vaj Hees Lis Yim kom tsa txoj cai muab 327 lub tsev koom haum cog lus kaw thiab muab lawv tej thaj av los pub rau ib co nom tswv tsis hlub tsoom pej xeem.

Xyoo 1536 cov neeg ua liaj ua teb ntxeev siab rau cov tseem hwv. Tus vaj Hees Lis Yim ke dag kev ntxias cov tub qoob tub loo ces lawv rov nyob twj ywm. Tab sis cov tub qoob tub loo nyob hauv lub xeev Yos Kaws Sais (Yorkshire) muaj 35,000 leej ntxeev siab, lawv txeeb tau lub nroog Haws Laws (Hull) thiab lawv yuav mus txog lub nroog Loos Doos. Lawv xub xa ib pab tiam lis sawv lawv chaw mus cuag tus vaj Hees Lis Yim. Tus vaj txais pab tiam lis. Nws hais tias cov tseem hwv yuav sib sau sab laj txog tsoom tub qoob tej teeb meem. Yog cov tub qoob tsis mloog lus thiab tsis rov mus tsev mas nws yuav tso nws cov tub rog mus hlawv lawv tej vaj tse tib si. Cov neeg ua liaj ua teb ntseeg tus vaj cov lus ces lawv rov mus lawv tsev. Tab sis tus vaj Hees Lis Yim ntes cov ntaus thawj coj tsoom neeg ua liaj ua teb thiab nws muab lawv tua.

Tus vaj Hees Lis Yim ntxias tau cov tub qoob tub loo tas, mas nws tsa txoj cai qhia cov tswj tsev koom haum loj 500 lub tsev, kom lawv muab lawv cov cuab tam tas huv si rau tseem hwv. Tus vaj tso neeg mus cuag cov tswv tsev koom haum ib tug zuj zus ib ntus ntev li 3 xyoos. Cov tswv tsev koom haum lawv ib tug zuj zus swb tus vaj mus txog xyoo 1540. Muaj ob tug tswv tsis kam mloog tus vaj ces tus vaj muab nkawd tua.

Tus vaj tau hais rau cov tswv tsev koom haum tias nws yuav muab lawv tej cuab tam muag thiab nws yuav muab cov peev ntawd los tsim tej lub tsev qhia ntawv, thiab tsim tej lub tsev pab cov neeg txom nyem. Tab sis cov tub tseem hwv uas tuav tus vaj Hees Lis Yim tej dej num muab cov tub koom haum tej tsev zoo nkauj muag pheej yig. Lawv tau ib tug peev me me. Lawv tso cov pej xeem nyob tsis deb tsis ze ntawm cov tsev koom haum tuaj lwg cov tsev koom haum. Sawv daws thiaj tuaj nyiag tej twj uas yog hlau, txhuas, tooj, ntoo tib si. Tej lub rooj ntoo zoo nkauj thiaj mus ua taws rauv nyob hauv zej zog tej qhov cub. Tus vaj muab ntau lub tsev koom haum pub dawb rau cov tub lag tub luam thiab rau cov tub tseem hwv uas nyiam nws. Piv li tus vaj tau muab 30 lub tsev koom haum pub dawb rau Xws Fos (Suffolk) vim Xws Fos niaj hnub nyiam hais tej lo lus qhuas txog tus vaj Hees Lis Yim.

Cov tub qoob tub loos tsis txais ib yam zoo dab tsi ntawm tus vaj. Cov neeg tau ua tswv tshiab yuav cov tub koom haum thiab cov Tswv Qhia tej tsev yog ib co neeg ua lag ua luam, los yog cov tswv ceev nyiaj txiag, los yog cov noob nom. Lawv puav leej ib txwm tsis nrog cov tub qoob tub loo sib fim. Lawv saib cov tub qoob yog ib co qhev uas niaj hli los niaj xyoo yuav tsum them nyiaj ntiav av ua rau lawv tsev neeg noj.  Cov tub qoob tub loo them nyiaj ntiav av kim zuj zus. Ntau zaus cov tswv tsev tshiab muab cov av cog nplej los ua tshav zaub yug tus tswv av tej npoj nyuj xwb. Nyob tas Aas Kiv teb cov pej xeem coob kawg poob hauv txoj kev pluag kev txom nyem. Cov pej xeem ntau zuj zus tsis muaj hauj lwm ua los yug lawv tsev neeg.

Thaum tus vaj Hees Lis Yim rhuav cov tsev koom haum cog lus tas, mas cov tseem hwv kuj tsis pom zoo cia tsoom pej xeem tuaj hwm cov Leej Ntshiab nyob hauv cov qub tsev koom haum. Cov tseem hwv muab cov Leej Ntshiab tej duab thiab tej mlom hlawv pov tseg. Cov tseem hwv kuj tsis kheev kom tsoom pej xeem tuaj fiv yeem nyob hauv cov qub tsev koom haum xws li lawv ua kam tau ntau puas xyoo los lawm.

Tus vaj Hees Lis Yim xav kom teb chaws saib nws yog ib tug vaj txawj txuag kev ntseeg, nws thiaj cia Khos Mus Es saib cov hauj lwm muab phau Ntawv Ntshiab Las Tis Nas los txhais ua lus Aas Kiv. Khos Mus Es vam txog ib tug tub koom haum cog lus los ua cov hauj lwm ntawd. Tus tub koom haum ntawd tsis paub lus Hes Las zoo thiab tsis paub lus Hes Nplaws zoo, ces nws muab Lus Thes phau Ntawv Ntshiab ua lus Zes Mas Nias los pab nws ua phau Ntawv Ntshiab Aas Kiv.

Cov Plos Tes Taas Zes Mas Nias thov kom Hes Lis Yis ncaim ntawm Vaj Qhia tiag tiag thiab kom nws txais kev ntseeg xws li Lus Thes tau tsim. Hees Lis Yim tsis kam txais Lus Thes kev ntseeg. Nws xav kom lub Koom Txoos Aas Kiv siv 7 lub cim nqa txiaj ntsim xws li lub Koom Txoos Kav Tos Liv uas Vaj Qhia kav. Tus vaj Hees Lis Yim xav kom nws lub Koom Txoos qhia cov ntseeg tias thaum lawv ua Thaj Txi Ntuj mas cov mov txia ua Yes Xus lub Cev tiag thiab cov cawv txia ua Yes Xus cov Ntshav tiag. Tus vaj Hes Lis Yis xav kom cov Leej Choj Aas Kiv nyob tab seeb, tsis pub lawv yuav poj niam.

Tos Mas Khas Mes tus poj niam yog ib tug coj Lus Thes kev ntseeg, tus vaj kom Khas Mes nrauj nws poj niam thiab xa nws poj niam rov mus nyob Zes Mas Nias teb.

Tos Mas Khos Mus Es tau muab ib tug poj niam coj Lus Thes kev ntseeg rau Hees Lis Yim yuav, yog tus poj niam hu ua As Nas Khes Vaws (Anne de Cleves). Tus poj niam ntawd tsis xis Hees Lis Yim siab, Hees Lis Yim ntiab tus poj niam ntawd rov mus Zes Mas Nias teb. Hees Lis Yim liam rau Khos Mus Es tias Khos Mus Es qhia tej yam yuam kev txog Thaj Txi Ntuj, ces hnub tim 29 lub 7 hli ntuj 1540 Hees Lis Yim kom luag txiav Khos Mus Es caj dab.

Xyoo 1543 cov Tswv Qhia tsim ib phau ntawv hu ua ‘Phau ntawv ntim txoj kev cai uas tsoom ntseeg yuav coj’. Tus vaj Hees Lis Yim sau cov lus cev phau ntawv ntawd thiab nws hais tias cov neeg nyob hauv nws lub Koom Txoos sawv daws yuav tsum kawm phau ntawv ntawd.

Muaj tej tus nom Aas Kiv cav lus zoo kawg txog Hees Lis Yim, lawv hais tias tsis muaj ib tug vaj thoob tsib dua Hees Lis Yim. Tsis muaj lwm tus vaj paub txoj kev ntseeg zoo dua nws. Tsis muaj lwm tus vaj txuag txoj kev Kav Tos Liv zoo dua nws. Cov nom Aas Kiv ntau leej cav lus zoo txog lawv tus vaj vim lawv ntshai raug tus vaj txoj kev npau taws. Tab sis cov pej kum neeg uas lawv tuaj nyob Aas Kiv teb ib ntus mas lawv tsis to taub Hees Lis Yim txoj kev kav teb chaws, vim Hees Lis Yim muab neeg tua coob heev. Cov neeg raug lub txim tuag mas ib txhia yog raug muab hlua dai tuag, ib txhia yog raug txiav caj dab.

Hees Lis Yim muab ob tug poj vaj tua, muab 18 tus Tswv Qhia tua, muab 13 tus tswv tsev koom haum cog lus tua, muab 575 tus Leej Choj tua, muab 367 tus tswj cov xeev tua, muab 124 tus noob nom tua, muab 110 tus poj nom tua. Cov neeg raug kev tuag ntawd feem coob yog cov Kav Tos Liv, tab sis ib feem kuj yog cov Plos Tes Taas thiab, vim tus vaj Hees Lis Yim khav tias nws yog tus txuag lub Koom Txoos Kav Tos Liv zoo tshaj.

Thaum Hees Lis Yim tas sim neej lawm, cov vaj hloov nws lawv nyias muaj nyias zaj tswv yim tswj kev ntseeg nyob Aas Kiv teb. Tej tus coj lub Koom Txoos Aas Kiv rov qab los npuab tus Vaj Qhia nyob Los Mas lub Koom Txoos xws li xyoo 1553 tus poj vaj ‘Mab Liab Tws Dos’ (Mary Tudor, Queen Mary I). Tej tus rov coj cov ntseeg nyob Aas Kiv teb rov los zwm rau tus vaj xws li tus poj vaj ‘Es Lis Xas Npes Ib’ (Queen Elizabeth I). Tej tus cia Lus Thes kev ntseeg ri los nyob Aas Kiv teb. Tej tus cia cov Aas Kiv tsim tej lub Koom Txoos tshiab.

5. Los Yos Las Tsim Lub Koom Haum Yes Xus Is

Tiam 16 nyuam qhuav pib mas yog zoo li lub caij nplooj ntoos hlav nyob hauv lub Koom Txoos vim tias muaj kev txhais Ntawv Ntshiab ua ntau xeem lus thiab muab luam tawm ntau zaus nyob tas Aws Los Pas teb. Lawv tseem muab phau ntawv ‘TXOJ KEV MUS TAUG YES XUS TUS LWJ LWM’ uas yog xuas tes sau hauv tiam 15 coj los luam tawm rau sawv daws tau nyeem. Tseem muaj cov ntawv ntuas siab ntau phau thiab.

Nyob hauv ntau lub teb chaws, muaj tej pab neeg uas lawv pom tias cov ntau nyob hauv lub Koom Txoos paub Ntuj Lus tsis txaus, mas thiaj coj tus yam ntxwv tsis haum lub Koom Txoos, ces lawv xav sib pab kom sawv daws rov qab tau ua qhov zoo; lawv sib sau los nyeem Ntawv Ntshiab thiab lawv rov sib ntuas. Ntau zaus cov neeg coj luag tej los sib sau zoo li ntawd yog tej tus neeg loj thiab paub txuj ci ntau; qee tug yog poj niam, qee tug yog txiv neej. Tej pab neeg sib sau zoo li ntawd lawv muaj Leej Choj coj lawv kev, tej pab yog cov ua Ntuj kev cai sib pab nres siab xws li ib co phooj ywg kub siab mus taug txoj kev nyiam Tswv Ntuj.

Yog nyob ze xyoo 1500 los xyoo 1510 thiaj pib muaj ntau pab neeg zuj zus pib ua li ntawd. Nyob ze xyoo 1525 lawv pib hnov hais txog Lus Thes uas nws xav rov yuav Ntawv Ntshiab los coj sawv daws kev, tab sis lawv tsis yuav Lus Thes txoj kev cai vim lawv tsis xav ncaim ntawm lub Koom Txoos. Lawv pom tej tus Leej Choj ua tsis zoo nyob hauv lub Koom Txoos, tab sis lawv hais tias txoj kev kho lub Koom Txoos yog sib pab sib ntuas kom cov neeg kub siab, lawv coob zuj zus mas lub Koom Txoos thiaj yuav plhis tshiab tau.

Kuj muaj ntau tus Tswv Qhia coj tus yam ntxwv zoo; xws li nyob Is Npes Lias teb muaj ib tug hu ua ‘Xis Mes Nias’ nws twb kho lub Koom Txoos nyob Is Npes Lias teb, tus vaj thiaj tsa nws ua tus saib cov Tswv Qhia Is Npes Lias. Vim li ntawd, mas Is Npes Lias teb thiaj tsis txais Lus Thes kev cai vim cov Tswv Qhia thiab cov Leej Choj coj ib tug yam ntxwv zoo dua cov nyob Aws Los Pas teb.

Yav ua ntej, Is Npes Lias teb, Fab Kis teb, thiab Aas Kiv teb; lawv kuj muaj ntau tus Tswv Qhia zoo kub siab qhia sawv daws thiab ua tus piv txwv zoo rau sawv daws pom.

Cov Txiv Twj Cuab Npes Nes Dis Tis, cov tub koom haum Dos Mis Nis Kas, cov Fas Ntshis Kas, thiab cov Aus Nkus Tis Nis; lawv kuj muaj ntau tus tswj rov pib coj tus yam ntxwv raws li cov Leej Ntshiab uas thaum ub tsim cov koom haum. Kuj muaj tej lub koom haum tshiab thiab; xws li cov Les Kos Les (Recollets), cov Kas Pws Xees (Capucins), cov Tes As Tees (Theatines), cov Xos Mas (Somascans), cov niam koom haum Ws Xws Lis (Ursulines), thiab cov ua Mab Liab viv ncaus.

Yog zoo li lub Koom Txoos hloo tau ntev ntev los lawm, mas tiam 16 ntawd lub Koom Txoos nyuam qhuav rov tsim dheev los thiab rov hlav kaus hlav nplooj mos nyoos tas qhov txhia qhov chaw.

Cov Vaj Qhia tseem tsis tau sau ua lub Rooj Ncauj Lus kho lub Koom Txoos, tab sis twb pib rov muaj txoj sia ntsawv tuaj tshiab zuj zus, thiab muaj neeg yuav txhib cov kav lub Koom Txoos kom kav tsij tsim txoj cai coj sawv daws kev. Nyob hauv cov neeg pab kho lub Koom Txoos, muaj ib tug nto moo loj tshaj; yog ‘Is Nyas Xyus Los Yos Las’ (Ignatius of Loyola).

Is Nyas Xyus yug xyoo 1491 hauv lub tuam tsev xov ntsa zeb Los Yos Las, Is Npes Lias teb. Thaum nws muaj 30 xyoo, nws ua xab txheeb txuag lub tsheej Paas Pluas Nas hauv cov Fab Kis tes. Cov nom tswv saib lub tsheej xav swb cov tub rog Fab Kis, tab sis Los Yos Las mloog tus vaj lus, ces nws tsis yeem swb rog. Nws muab cov qhov rooj tsheej kaw, nws tua phom tua hneev tiv cov yeeb ncuab. Muaj ib hnub cov tub rog Fab Kis xuas tuam phom tua ib lub muas txwv zeb npleem mus tsoo ntsa zeb raug Los Yos Las ib txhais ceg dam, ces nws cov tub rog thov swb rau cov Fab Kis.

Thaum cov tub rog Is Npes Lias yeem swb, mas cov tub rog Fab Kis tsis tua lawv. Cov tub rog Fab Kis kwv Los Yos Las mus txog nws txiv tsev nyob hauv Los Yos Las. Vim Los Yos Las ib tog pob txha tshwm saum daim tawv, ces cov kws kho mob thiaj muab kaw pov tseg, mas Los Yos Las zoo los nws ob txhais ceg thiaj tsis sib txig. Los Yos Las thiaj yuav deeg pauv mus kev.

Ib txwm los, Los Yos Las xav ua ib tug thawj tub rog zoo nraug muaj hwj chim, tsa cuab nrog ib tug poj niam zoo nkauj. Tab sis vim Los Yos Las mob ntev ntev zoo li ntawd, ces nws xav npau taws rau nws, nws tsis xav ua neeg ntxiv. Los Yos Las kuj ua tsis taus hauj lwm dab tsi li, nws niaj hnub nyob nyeem ntawv ua si. Nws nyeem ntau phau ntawv tas lawm, nws tsis pom qab yuav ua dab tsi, ces Los Yos Las pib nyeem cov ntawv piav txog cov Leej Ntshiab tej kwv huam, cov ntawv piav txog cov tim khawv, cov ntawv piav txog Yes Xus lub neej.

Thaum Los Yos Las nyeem mas nws pheej xav tswv yim. Nws tau twm Leej Ntshiab Dos Mis Nis thiab Leej Ntshiab Fas Ntshis Kus lub neej, ces Los Yos Las pib xav tias ‘tej hauj lwm uas lawv ua ntawd, vim li cas kuv yuav ua tsis tau? Kuv puas yuav ua tau ib tug Leej Ntshiab zoo li lawv? Txoj kev ua Tswv Ntuj tus tub txib tseem zoo dua ua tus vaj tus nom lod?’ Los Yos Las pheej xav tej zaj tswv yim zoo li ntawd.

Los Yos Las nyeem cov ntawv hais txog txoj kev ntseeg, ces nyem no nws muaj ib lub tswv yim tshiab, nws pom tias yav hluas tsis muaj nqis. Nws pib teev Ntuj ntau, nws saib Ntawv Moo Zoo, nws sau Yes Xus cov lus tseg. Muaj ib hmos Los Yos Las tsis tsaug zog, nws pom niam Mab Liab thiab pom Yes Xus. Txij hmo ntawd los, Los Yos Las txiav siab tias nws yuav ua Yes Xus tus tub rog, nws yuav ua tus vaj Yes Xus cov hauj lwm. Thaum ntawd, Los Yos Las tseem tsis tau paub tias nws yuav ua zoo li cas, tab sis nws paub tseeb tias nws yuav nrhiav Tswv Ntuj lub koob meej, nws yuav tsis nrhiav nws lub koob meej ntxiv lawm.

Ces xyoo 1522 Los Yos Las tso nws txiv tsev tseg, nws caij nees mus txog ib pab Txiv Twj Cuab Npes Nes Dis Tis lub tsev nyob Moos Xes Les (Montserrat). Los Yos Las nrog lawv sau siab 3 hnub. Hnub peb, nws hle nws lub tsho hlau, nws rab ntaj tso cia ze ntawm tus mlom niam Mab Liab. Los Yos Las hnav lub tsho ntaub ntxhib, nws rau ib nkawm khau khiab. Los Yos Las sau nws cov txhaum uas nws ua los txog tav no tas huv tib si tseg, ces nws mus daws txhaum; Los Yos Las lub siab rov kaj tuaj. Thaum Los Yos Las yuav sawv tawm rooj mus, ib tug Txiv Twj Cuab muab ib phau ntawv ntuas siab pub rau nws.

Los Yos Las ris ib lub hnab, nws tseg hwj txwv, tseg plaub hau, tseg rau tes ntev ntev xws li cov Txiv Twj Cuab txheej thaud. Los Yos Las mus txog lub nroog Maas Les Xas (Manresa) nyob hauv Is Npes Lias teb. Nws nyob ntawd tas ib niag xyoo, nws nyob hauv cov tub koom haum Npes Nes Dis Tis lub tsev, nws yuam nws lub cev heev kawg, nruab hnub nws pab ua hauj lwm nyob hauv lub tsev kho mob. Los Yos Las xav tias yog nws muaj nws ib lub tsev nyob mas zoo dua, ces nws thiaj mus nyob hauv ib lub qhov tsua. Los Yos Las mus nyob tau ntau lub lis piam, nws yoo tshaib thiab teev Ntuj ntau, ces tsis ntev Los Yos Las raug mob, tab sis nws lub tswv yim to taub tej yam tshiab. Los Yos Las sau tseg tias:

Muaj ib hnub, kuv tab tom mus xyuas ib lub tsev teev Ntuj tsis deb tsis ze ntawm kuv lub qhov tsua, kuv zaum ntawm ib tug ntug dej ces kuv lub tswv yim to taub tej yam tshiab txog txoj kev ntseeg meej kawg.

Tos Los Yos Las sau zoo li ntawd, vim nws tau pom tseeb tias Tswv Ntuj tsis xav kom nws ua Txiv Twj Cuab. Nws yuav rov noj mov noj nqaij, nws yuav rov txiav plaub hau, nws yuav mus piav rau luag tej paub tas txhia yam uas Ntuj qhia rau nws nyob hauv lub qhov tsua Maas Les Xas. Vim thaum nws teev Ntuj thiab yoo tshaib li ntawd, nws tau pom tias tsam rog nyuaj tshaj cov mas yog tsam rog uas yuav rov ntaus yus kom yug yeej yus. Los Yos Las sau txoj kev ua rog ntawd tas huv si tseg nyob hauv ntawv. Thaum nws muab sau tas, mas tau ib phau ntawv me me hu ua ‘KEV XYAUM KHO NEEG LUB SIAB’ (the Spiritual Exercises). Phau ntawv no yuav pab neeg yuav lub siab tshiab zoo dua tas ib tsoom ntawv uas neeg tau sau nyob hauv lub Koom Txoos.

Phau ntawv ‘kev xyaum kho neeg lub siab’ muaj 100 phab. Faib ua 4 ntus. Ntu ib; yog ib co lus ntuas tus xav muab nws phau ntawv los sau siab, muaj 20 lo lus ntuas sib law. Ntu ob; yog txoj kev xyaum. Los Yos Las qhia tus neeg sau siab tias tas niaj tas hnub yuav ua zoo li cas. Yuav sau siab 4 lub lis piam. Ntu peb; yog tej zaj pab txais Ntuj Lus. Ntu plaub; yog tej lo lus pab kom yus txhob xav tswv yim yuam kev.

Los Yos Las phau ntawv no tsis yog ib phau ntawv yus yuav nyeem, tab sis yog ib phau ntawv uas yus yuav muab los pab yus sau siab tas ib hlis. Tus tsis xyaum sau siab raws li Los Yos Las qhia, mas nws tsis to taub phau ntawv ntawd.

Nws ntseeg tias neeg lub siab xav pheeb rau txoj kev ua txhaum, tiam sis neeg yuav nrog Tswv Ntuj ua hauj lwm nyob hauv neeg. Tus xyaum ua neeg siab ntshiab, mas yog nws xav kom Tswv Ntuj lub koob meej hlob mus zuj zus. Nws rov qab hais lo lus no ntau zaus tias “Kom Tswv Ntuj lub koob meej hlob mus.” Vim nws xav tias peb yuav maj mam kho peb lub siab tas peb sid kom peb nyiam tus Tswv Ntuj uas yog tus muaj ib lub siab zoo tas nrho, yog tus hlub neeg tas nrho, yog tus thoob tsib, tus nyiam sawv daws; thiab peb tus Yes Xus uas yog tus nyiam Ntuj thiab nyiam neeg zoo tshaj.

Lub 2 hlis ntuj xyoo 1523 Los Yos Las xav mus xyuas lub teb chaws ntshiab, ces nws tso Maas Les Xas tseg. Nws mus txog lub tsheej Npas Xes Los Nias, nws caij nkoj mus txog Los Mas. Nws mus xyuas Vaj Qhia, ces nws mam ntoj kev mus Ves Nis Xaws (Venice) thiab caij nkoj sawv kev rau lub lis piam thiaj mus txog teb chaws ntshiab.

Los Yos Las teev Ntuj ib hmos ntawm Yes Xus lub ntxa, nws kuj mus xyuas lub zos Npes Les Hes, Npes Tas Nias thiab tus dej Yos Las Das. Los Yos Las ib lub siab xav nyob qhia Ntuj kev cai rau cov Mawv Xim Lim mus tas nws sid, tab sis ib tug Leej Choj hais rau nws tias yuav tsis txhob nyob, ces nws caij nkoj rov qab los.

Los Yos Las xav tias yog nws xav pab luag tej tiag, mas nws yuav tsum xub kawm cov txuj tshaj Ntuj Lus tso. Thaum ntawd nws muaj 33 xyoos lawm, nws pib kawm nyob hauv Npas Xes Los Nias. Muaj ib pab Phauj nyiam nrog cov hluas nraug tham ua si, ces nws ntuas cov Phauj kom rov coj tus yam ntxwv zoo, tab sis cov hluas nraug tsis zoo siab ces lawv kwv qws tuaj ntaus Los Yos Las.

Nws tseem mus kawm nyob As Kas Las (Alcalá) thiab Xas Las Maas (Salamanca). Tab sis vim Los Yos Las yog ib tug neeg kub siab qhia kev cai ces sawv daws ntshai tsam nws yog ib tug neeg xav qhia ib txoj kev cai tshiab mas sawv daws txob nws. Los Yos Las thiaj xav tias yuav mus kawm nyob Fab Kis teb, ces nws thiaj tuaj rau Pas Lis hauv Fab Kis teb, lub caij ntawd yog Kas Vees nyuam qhuav kawm ntawv tas.

Los Yos Las kawm txuj nyob Pas Lis 7 xyoo nrog cov tub hluas hnub nyoog 20 xyoo tej. Los Yos Las laus dua luag tej, nws kuj tseem pluag dua sawv daws, tsis kav nws sawm txhiaj kawg vim nws coj tus yam ntxwv zoo, nws ua hauj lwm heev kawg, nws hais yam twg mas nws xub xav tswv yim zoo tso, nws coj lub siab tus tsis npau taws, nws xav tom ntej tom qab zoo. Los Yos Las ua tau li ntawd vim nws twb xub yeej nws lub siab puag ntxov lawm.

Cov tub kawm txuj pom Los Yos Las, mas lawv hwm nws, ces muaj tej tus xav tuaj sib sau nyob hauv nws kem tsev. Los Yos Las txawj hais lus zoo pab coj lawv lub neej, nws kuj muab nws phau ntawv ‘kev xyaum kho neeg lub siab’ rau lawv nyeem. Lawv nyias rov qab sau nyias siab vim lawv xav xyaum ua raws Los Yos Las tus piv txwv.

Xyoo 1534 thaum lub 8 hli ntuj tim 15 muaj 6 tus hluas nrog Los Yos Las sawv kev mus txog lub roob Moos Mas (Montmartre) nyob ze Pas Lis. Lawv chaws mus hauv lub tsev teev Ntuj uas txheej thaud lawv txhim nyob ntawm qhov chaw Leej Ntshiab Daws Nis (St. Denis) tuag ua tim khawv. Nyob hauv lawv pab ntawd, muaj ib tug yog ‘Fas Ntshis Kus hauv lub tuam tsev xov ntsa zeb Xas Vis Yes’ (Francis Sevier). Pab phooj ywg ntawd saib Los Yos Las yog tus ntaus thawj, lawv puav leej tau sau siab raws li Los Yos Las qhia nyob hauv phau ntawv, lawv niaj hnub sib sau teev Ntuj thiab koom nyiaj koom tas puas tsav yam, lawv puav leej koom nrhiav ib yam xwb; lawv xav kom Tswv Ntuj lub koob meej hlob mus. Lawv cog lus tias lawv yuav taug txoj kev pluag, txoj kev tsim txiaj thiab lawv tseem cog lus tias lawv yuav mus nyob Yes Lus Xas Les kom tau tshaj Ntuj Lus rau cov Mawv Xim Lim. Yog tsis tau mus Yes Lus Xas Les li lawv hais, mas lawv yuav mus kom txog Los Mas, lawv yuav thov ib yam hauj lwm ntawm Vaj Qhia. Lawv sib koom siab tsa ib lub koom haum ua ke.

Xyoo 1535 lawv kawm txuj tiav ces lawv sawv kev mus rau Ves Nis Xaws uas yuav caij nkoj mus Yes Lus Xas Les, ntawm Los Yos Las mas nws raug mob, cov kws tshuaj kom nws rov mus so ib ntus hauv nws lub teb chaws. Los Yos Las mloog lawv lus, nws rov mus Is Npes Lias. Nws mus pab ua hauj lwm nyob hauv ib lub tsev kho mob tsis deb tsis ze nws txiv lub tuam tsev.

Los Yos Las cov phooj ywg tuaj txog Ves Nis Xaws, lawv nyob ntawd ib xyoos thiab rau hli tos Los Yos Las. Los Yos Las tuaj txog Ves Nis Xaws thaum lub 1 hlis xyoo 1537 ces tas lawv sawv daws txais lub Cim Tiag Tes nyob hauv lub nroog Ves Nis Xaws.

Thaum ntawd cov nkoj ua rog mus mus los los nyob hauv lub hiav txwv Mes Dis Tes Las Nes, ces cov nom tswv tsis pub neeg caij nkoj hla mus rau teb chaws ntshiab. Los Yos Las thiaj xav tias ntshai yog Tswv Ntuj cheem lawv kom ua hauj lwm nyob ze tus Vaj Qhia. Lawv thiaj mus rau Los Mas, Vaj Qhia Paj Lug Peb (Pope Paul III) hais rau lawv tias “Vim li cas nej thiaj li nrhiav kev mus Yes Lus Xas Les tas zog zoo li ntawd? Is Tas Lias teb kuj yuav tsum muaj neeg tshaj Ntuj Lus xws li Yes Lus Xas Les?”

Ces Vaj Qhia faib hauj lwm rau lawv ua. Nws tso ib tug mus pab kho txoj cai nyob hauv ib lub tsev Txiv Twj Cuab, ib tug mus qhuab qhia ib pab neeg sib ceg nyob hauv ib lub pov txwv, ib tug mus tshaj xwm nyob hauv ib lub tsheej Is Tas Lias, xa tej tus mus tsim tej lub tsev kawm txuj, xa ob tug mus Pos Tws Nkas teb kom lawv npaj caij nkoj mus tshaj lub Moo Zoo rau pej kum teb.

Los Yos Las lawv lub koom haum nyuam qhuav sawv, lawv tseem tsis tau muaj txoj cai kav lub koom haum, lawv twb raug xa mus ua ntau yam hauj lwm nyob ntau lub teb chaws lawm. Yog hnub tim 27 lub 9 hlis ntuj, xyoo 1540 mas Vaj Qhia thiaj tsa Los Yos Las lub koom haum raug txoj cai nyob hauv lub Koom Txoos. Lub koom haum ntawd hu ua ‘Yes Xus lub koom haum’ los yog ‘Yes Xus Is’ (Jesuits).

Los Yos Las yog ib tug qub tub rog, nws kheev hais tias “Kuv tsis tau tso txoj kev ua tub rog tseg, tab sis nyem no kuv hloov tus tswv lawm.” Yog li mas Los Yos Las lub koom haum Yes Xus Is thiaj muaj tej txoj cai haum ib pab tub rog. Thawj txoj cai yog hais tias ‘mloog lus’: Yus yuav mloog cov hlob lus vim yus xav tias cov hlob, lawv sawv Yes Xus chaw; yus hwm Yes Xus nyob hauv cov hlob. Thaum yus mloog cov hlob lus mas yus ua ywj yus siab vim yus zoo siab xaiv txoj kev ntawd, yus nyiam txoj kev ntawd; yog txoj kev tsob hwb Tswv Ntuj.

Los Yos Las kuj xaiv cov neeg yuav los nyob hauv nws lub koom haum; nws xaiv cov neeg lub cev muaj zog, lawv sawm txhiaj, lawv txawj xav tom ntej tom qab, lawv siab loj siab tawv. Lub koom haum txoj cai tsis pub kom lam tau lam yuav neeg los nyob hauv lub koom haum, yuav tsum tau ‘xaiv neeg’.

Yes Xus cov tub koom haum tsis muaj txoj cai kom lawv ua ke teev Ntuj; ‘nyias teev nyias Ntuj’, yog li mas cov tsis muaj siab loj siab tawv thiaj yuav nyob tsis tau hauv lub koom haum.

Tus twg tuaj nyob hauv lub koom haum mas yuav tsum ‘yuav lub siab tshiab’ raws li Los Yos Las qhia nyob hauv ntawv ‘xyaum kho neeg lub siab’. Nws yuav xub ua lub caij ‘Sim’, thiaj li ua lub caij ‘Xyaum’ 2 xyoos. Nws yuav kawm txuj 9 xyoo. Kawm tas mas nws mus xyaum tshaj Ntuj Lus los ua ib yam hauj lwm raws li cov hlob qhia kom ua 5 xyoos, ces nws thiaj ua Leej Choj; kev cai mas nws muaj 30 los 35 xyoos.

Nyob hauv cov Leej Choj, tseem muaj ib feem peb caug uas lawv cog lus tias lawv yuav mloog Vaj Qhia. Tab yog Vaj Qhia tso mus ua yam twg mas lawv cog lus mus ua tas tib si.

Lub koom haum muaj ib tug thawj tswj kav, muaj 5 tug xov thawj pab tus thawj tswj tuav xam. Lub koom haum faib ua tej xeev ntuj zoo li Fab Kis teb muaj 4 xeev ntuj, xeev ntuj twg kuj muaj ib tug tswj.

Cov tub koom haum Yes Xus Is tsis hnav txawv tas tsoom Leej Choj, lawv mus qhia kev cai rau pab neeg twg mas lawv xav txia ua zoo li pab neeg ntawd. Lawv mus pej kum teb mas lawv ua zoo li cov pej kum neeg, lawv npaj siab ua tas puas tsav yam hauj lwm tsuav yog tej txoj hauj lwm zoo pab tshaj Ntuj Lus, ces lawv ua neeg sau tej phau ntawv qhia kev cai, lawv ua tub tshaj Ntuj Lus, ua Xib Hwb qhia txuj.

Thaum cov tub koom haum Yes Xus Is mus txog qhov twg, lawv caw cov hluas tuaj sau siab raws li Los Yos Las cov ntawv xyau kho neeg lub siab, ces thiaj muaj ntau tus hluas txiav txim siab ua Leej Choj nyob hauv lub koom haum. Lawv kuj caw cov Leej Choj tuaj sau siab nyob hauv lawv tej tsev npaj tseg cia txais cov neeg sau siab, lawv tis npe rau cov tsev ntawd ua ‘Maas Les Xas’. Ces thiaj muaj tej pab Txiv Twj Cuab, tej pab Phauj, cov neeg ua hauj lwm tuaj sau siab, mas lawv kuj yuav lub siab tshiab xav nyiam Tswv Ntuj zoo.

Lawv kuj nquag ntuas sawv daws kom txais cov lus nyob hauv Ntawv Moo Zoo. Lawv ntuas kom hwm niam Mab Liab, lawv ntuas kom vam txog lub Koom Txoos cov Cim vim tias lub caij ntawd sawv daws ntshai txais lub Cim Yug; yam li cov Phauj lawv muaj txoj cai pub txais lub Cim Yug ib xyoos 6 zaus xwb.

Lawv ib txog hauj lwm yog tsim cov tsev qhia txuj ci, ces thaum tiam 16 yuav tas mas lawv muaj tsev qhia txuj nyob tas qhov txhia chaw. Cov neeg kav teb chaws hauv tiam 17 feem ntau thiaj yog cov tau kawm txuj nyob hauv Los Yos Las lub koom haum Yes Xus Is cov tsev qhia txuj ci, mas yog zoo li lub koom haum nrhiav tau ib txog kev kho lub Koom Txoos tus yam ntxwv zoo tas nrho.

Kuj yog muaj Los Yos Las 2 tug tub koom haum tau ua 2 phau ntawv qhia Ntuj kev cai lub ntsiab rau tas Aws Los Pas teb, mas tas sawv daws hauv lub Koom Txoos thiaj tau kev kawm Ntuj kev cai meej.

6. Lub Rooj Ncauj Lus Ris Dees Tis Nus

Tiam 15 yuav tas thiab tiam 16 yav ua ntej, cov sib hloov ua Vaj Qhia tus twg kuj hais txog qhov tias yuav sau lub Rooj Ncauj Lus los kho lub Koom Txoos, tab sis muaj tus puav lawv tsis txawj hais lus zoo rau sawv daws; lawv npau taws; los lawv xav tswj sawv daws heev dhau, ces cov Tswv Qhia los cov vaj tsis xav mloog lawv lus. Muaj tus puav lawv sau tsis tau lub Rooj Ncauj Lus vim lawv coj tus yam ntxwv tsis zoo, lawv tsa lawv cov neeg ua thawj nyob hauv lub Koom Txoos, ces luag tej khib tsis xav mloog lawv lus.

  Cov Tswv Qhia, muaj ib co xav sib sau los ua lub Rooj Ncauj Lus, tab sis muaj ib co tsis xav kom muaj vim lawv xav ua raws lawv siab, los muaj tej tus mloog tus vaj ntau dua mloog tus Vaj Qhia nyob Los Mas.

 Thaum ntawd, cov vaj Fab Kis kuj ua rog ntaus cov vaj Zes Mas Nias los cov vaj Is Npes Lias. Cov vaj Aas Kiv kuj tsis haum cov vaj Is Npes Lias thiab. Cov vaj txheeb hauv lub teb chaws twg los kuj tsis sib haum. Ces thaum ib tug vaj zoo siab mloog ib tug Vaj Qhia mas nws xav sau lub Rooj Ncauj Lus tiam sis lwm tus vaj tsis kam, nws txwv tsis pub cov Tswv Qhia nyob hauv nws lub teb chaws mus ua lub Rooj Ncauj Lus.

 Tab yog cov neeg kub siab kho lub Koom Txoos, mas muaj ntau leej tsis tshua pom zoo tias yuav sau ib lub Rooj Ncauj Lus. Vim lawv xav tias twb pib muaj neeg coob zuj zus yuav lub siab tshiab, muaj ntau pab coob zuj zus coj tus yam ntxwv zoo nyob hauv lub Koom Txoos lawm. Lawv xav tias txoj kev yuav kho lub Koom Txoos kom zoo mas yog tshaj Ntuj Lus thiab coj tus piv txwv zoo, tsis ntev mas tas lub Koom Txoos yuav tshiab tuaj xwb.

Tab sis cov txawj xav tswv yim, mas lawv yuav pom tseeb tias yuav tsum sau lub Rooj Ncauj Lus xwb. Vim yuav tsum tsim txoj cai tshiab, yuav tsum muaj txoj kev ntseeg meej meej, yuav tsum sab laj ua ke kom cov neeg zoo muaj zog dua thiab sawv daws sib nres kom muaj zog ntxiv. Muaj qee tus Vaj Qhia lawv ua zaj ua ntxeev kom tau sau lub Rooj Ncauj Lus, lawv hais tas zog rau lub Koom Txoos tias yuav tsum npaj siab sib sau, ntev mus mas cov ntau thiaj pom zuj zus tias yuav tsum sib sau tiag.

Muaj 2 yam txhib lub Koom Txoos kom sawv daws ua siab txiav tias yuav sib sau ua lub Rooj Ncauj Lus: yog vim sawv daws pom tias yuav tsum tiv cov ncaim ntawm lub Koom Txoos, thiab yog vim cov neeg coj tus yam ntxwv zoo lawv coob zuj zus ces cov ntau xav kom ua lub Rooj Ncauj Lus.

 Yog li mas cov Vaj Qhia kuj tau caw cov Tswv Qhia tuaj ob peb zaug kom ua lub Rooj Ncauj Lus. Thawj zaug yog Vaj Qhia Paj Lug Peb (Pope Paul III) caw cov Tswv Qhia tuaj ua Rooj Ncauj Lus nyob Maas Tos Vas (Mantova) hauv xyoo 1537. Thaum ntawd cov vaj tsis kheev cia cov Tswv Qhia tuaj, ces thiaj tsis muaj leej twg tuaj. Zaum ob yog xyoo 1538 thaum lub 5 hlis ntuj, Vaj Qhia Paj Lug Peb caw sawv daws tuaj tab sis muaj 5 tug Tswv Qhia tuaj xwb, ces thiaj ua tsis tsheej lub Rooj Ncauj Lus. Zaum peb yog xyoo 1542 thaum hnub tim 22 lub 5 hlis, Vaj Qhia Paj Lug Peb rov caw cov Tswv Qhia hauv lub Koom Txoos tuaj sib sau ua lub Rooj Ncauj Lus nyob Ris Dees Tis Nus (Tridentinum < Trent>), tab sis lub teb chaws pib ua rog ces tsis tau kev sib sau. Xyoo 1545 tim 15 lub 3 hlis, Vaj Qhia Paj Lug Peb rov hu sawv daws tuaj ua Rooj Ncauj Lus yog zaum tim plaub, tab sis cov tuaj yog cov tsawg. Ces tim 13 lub 12 hlis 1545 Vaj Qhia Paj Lug Peb thiaj rov hu zaum rau kom sawv daws tuaj. Zaum ntawd lawv pib qhib lub Rooj Ncauj Lus nyob Ris Dees Tis Nus hauv Is Tas Lias qaum teb, muaj 4 tug Tswv Qhia Liab, 21 tug Tswv Qhia, 5 tug Thawj Tswj kav cov koom haum cog lus, thiab 50 tawm tus Thoob Xwm Txoj Cai.

Xyoo 1545 yog thawj xyoo pib lub Rooj Ncauj Lus, tab sis yuav tos 18 xyoo mas lub Rooj Ncauj Lus thiaj yuav tiav. Vim tias muaj ib zaug lub teb chaws mob aws thiab muaj ib ntus cov vaj rov tsis sib haum, kuj muaj ib ntus uas tus Vaj Qhia tsis tso siab rau lub Rooj Ncauj Lus ces Vaj Qhia thiaj tsis hu sawv daws tuaj ua Rooj Ncauj Lus txuas. Tus Vaj Qhia ua kom lub Roojo Ncauj Lus tiav tas mas yog Vaj Qhia Pis Yus Plaub (Pope Pius IV), nws kom cov Tswv Qhia ua hauj lwm xyoo tim 1562 thiab 1563. Lub 12 hlis tim 4 xyoo 1563 ntawd lub Rooj Ncauj Lus thiaj tiav tas, muaj 7 tus Tswv Qhia Liab, 194 tug Tswv Qhia, 14 tus Thawj Tswj, thiab cov vaj ua Ntuj kev cai cov tiam lis.

Lub Rooj Ncauj Lus Ris Dees Tis Nus tshaj meej tias cov neeg nyob hauv lub Koom Txoos yuav ntseeg tas txhia yam uas lub Koom Txoos ib txwm ntseeg txij hauv paus los txog tav no. Lus Thes thiab Kas Vees hloov txoj cai ntseeg raws nkawd lub tswv yim, nkawd tsis yog lub Koom Txoos. Lus Thes thiab Kas Vees zaj tswv yim yog ib tug neeg zaj tswv yim xwb, hos lub Rooj Ncauj Lus yog ntau pua tus neeg, yog cov txawj tshaj nyob tas ntiaj teb lawv khaws tas lub Koom Txoos cov lus tshaj Ntuj Lus 1,500 tawm xyoo los nyob ua ke, lub Koom Txoos txoj kev ntseeg yog nyob qhov ntawd.

Lub Rooj Ncauj Lus kuj tau npaj ib phau ntawv qhia Ntuj kev cai lub ntsiab pab tas tsoom Leej Choj qhia Ntuj kev cai rau cov neeg hauv lub Koom Txoos, cov Xib Hwb los cov Leej Choj yuav qhia raws li phau ntawv ‘Ntuj kev cai lub ntsiab’ no tus piv txwv.

Lub Rooj Ncauj Lus tau txiav txoj cai tshiab kav lub Koom Txoos. Txoj cai ntawd yog qhuab qhia cov Tswv Qhia Liab, tsoom Tswv Qhia thiab ib tsoom Leej Choj zoo li no tias “Tsis pub tsa cov kwv tij los ua tseem hwv nyob hauv lub Koom Txoos. Tsis pub yuav cov nyiaj xiab. Tsis pub coj tus yam ntxwv raws li cov neeg muaj los raws li cov neeg nrhiav kev noj qab nyob zoo. Cov Tswv Qhia yuav tsum nyob hauv lub nroog lawv saib xyuas, tsis pub lawv mus yos los nyob dag hauv lub nroog. Nyias tus Tswv Qhia yuav tsa nyias ib lub tsev qhia txuj rau cov hluas npaj ua Leej Choj nyob hauv nyias lub teb chaws. Cov koom haum cog lus, cov Txiv Twj Cuab, thiab cov Niam Twj Cuab tas huv tib si yuav tsum rov coj txoj cai xws li chiv thawj cov Leej Choj Ntshiab tsim lawv cov koom haum tau txiav. Cov vaj kav teb chaws yuav tsis txhob kav lub Koom Txoos nyob hauv lawv lub teb chaws, cov vaj txoj hauj lwm yog saib xyuas lub teb chaws kom vam meej; tus muaj cai saib thiab qhia txoj kev ntseeg mas yog Vaj Qhia cov tub ua hauj lwm hauv lub Koom Txoos.”

Thaum ua Rooj Ncauj Lus tas, cov Tswv Qhia xav kho lub Koom Txoos lawv muaj coob lawm, mas lawv tsa tej tus Vaj Qhia kub siab kho lub Koom Txoos. Txij xyoo 1566 mus txog xyoo 1572 Vaj Qhia Pis Yus Tsib (Pope Pius V) thiaj tsis pub hla txoj cai tshiab ntawd. Cov Tswv Qhia ntau leej kuj muaj lub siab xws li tus Vaj Qhia, mas cov uas lawv siab txias thiaj yuav tsum yuav Vaj Qhia lus, cov tsis mloog mas lawv raug txim los yog poob Tswv Qhia.

Vaj Qhia kuj tsa ib pab neeg los txiav txim rau cov neeg xav hloov txoj kev ntseeg nyob hauv lub Koom Txoos. Lawv hu ua ‘Ees Kis Xis Xyoos’ (Inquisition). Lawv nrhiav thiab lawv hlawv cov ntawv qhia txoj kev cai txawv thiab muab txim rau cov qhia kev cai txawv.

 Cov ntxub lub Koom Txoos, lawv hais lus xaiv txog pab ‘Ees Kis Xis Xyoos’ tias lawv muab txim heev dhau, lawv hlawv neeg pov tseg; mas tej zaus muaj tus puav tau txiav txim loj dhau tab sis lub caij ntawd cov nom tswv ua kam li ntawd.

  Cov Vaj Qhia kuj muab txim rau cov Tswv Qhia thiab cov Leej Choj tsis mloog lus; zoo li nyob hauv lub nroog Los Mas muaj ntau tus tub koom haum tsis mloog lawv cov Tswj, lawv nyob dag noj luag zog, mas Vaj Qhia ceeb toom tias lawv yuav rov mus nrog lawv cov Tswj nyob. Lawv tsis mloog lus, ces muaj ib tag kis Vaj Qhia tso nws pab tub tshuaj xwm mus ntes lawv; muab ib txhia kaw hauv tsev loj faj thiab coj ib txhia mus ua tus nquam nkoj saum lub hiav txwv. Txij hnub ntawd mus, mas tas sawv daws mloog Vaj Qhia lus.

Ua lub Rooj Ncauj Lus nyob Ris Dees Tis Nus tas tau 10 xyoo los 20 xyoo, mas sawv daws tau pom cov Tswv Qhia thiab cov Leej Choj thiab tas tsoom neeg ua Ntuj kev cai coj tus yam ntxwv tshiab.

IV. LUB KOOM TXOOS RI MUS THOOB NTIAJ TEB (TIAM 17)
1. Cov Mawv Xim Lim Thaiv Kev

2. Cov Pos Tws Nkas Thiab Cov Is Npes Lias Nrhiav Teb Chaws Tshiab

Cov tub luam Pos Tws Nkas hnov tias Mas Kos Pos Los (Marco Polo) tau mus nyob 10 xyoo hauv Tuam Tshoj, nws rov los Aws Los Pas teb ces nws tau sau ib phau ntawv piav txog tus vaj Suav lub tsev kub, mas muaj ntau leej xav mus kom txog lub teb chaws muaj kub ntau tas nrho li Mas Kos Pos Los sau txog. Muaj ib co mus txog Tuam Tshoj, lawv pom cov Suav muaj ib tug koob ntab saum lub phiaj roj, tus koob ntawd taw qhia sab pej, ces lawv thiaj tsim tej tus koob taw qhia sab pej zoo dua cov Suav tus. Ces cov neeg tsav nkoj muab tus koob taw kev ntawd qhia lawv hla lub hiav txwv. Lawv kuj saib cov hnub qub nyob saum ntuj pab lawv hla lub hiav txwv thiab. Cov Pos Tws Nkas txawj ua tej lub nkoj ntev ntev, muaj 3 tug ncej tsa cov ntaub txais cua. Lawv muab ib co tuam phom rau hauv nkoj. Lawv mus txog lub teb chaws twg yog muaj neeg xav nrhiav lus rau lawv, mas lawv tua ob peb phom kom cov neeg ntawd ua twj ywm.

Xyoo 1414 tus vaj txheeb Pos Tws Nkas hu ua ‘Hees Lis’ mus nyob hauv ib lub tuam tsev nyob ntawm ntug hiav txwv As Daas Tiv (Atlantic) ntawm Aws Los Pas qhov kawg. nws khaws tej ntawv theej teb, cov ntawv uas cov neeg ib txwm mus taw deb lawv rov los lawv piav txog tej yam lawv tau mus ntsib. Hees Lis caw lawv tuaj nyob hauv nws tsev, nws kawm txog lub ntiaj teb thiab lub ntuj ntawm lawv, ces Hees Lis txhib cov Pos Tws Nkas kom ua nkoj thiab xyaum mus deb zuj zus saum lub hiav txwv. Txij ntawd los lawv thiaj hu nws ua vaj txheeb tsav nkoj Hees Lis (Prince Henry the Navigator). Ces xyoo 1415 cov Pos Tws Nkas thiaj mus txeeb tau lub tsheej Xaws Tas (Ceuta) nyob Mas Los Kos teb (Morocco). Xyoo 1445 lawv mus txog tus kaus av Ntsuab, thiab xyoo 1471 lawv mus txog txoj kab hnub. Xyoo 1487 Npas Tos Les Mis Dis As (Bartolomeu Dias) caij nkoj hla dhau tus kaus av Tso Siab (Cape of Good Hope) nyob nram As Fis Kas Naj, thiab xyoo 1497 Vas Kos Ntes Nkas Mas (Vasco de Gama) caij nkoj mus txog Is Ntias teb, nws thauj txuj lom, kub, thiab pov haum rov los lub teb chaws Pos Tws Nkas.

Cov Pos Tws Nkas kuj ua cov nkoj ntaus rog. Tus lwm txheeb As Npws Kes (Albuquerque) caij nkoj mus ntaus cov nkoj Mawv Xim Lim nyob hauv lub pov txwv Is Ntias. Tsis tau txog xyoo 1550 mas tus chij Pos Tws Nkas twb nyob saum Os Mws, lub kaus dej Pes Xis, lub tsheej Nkos As (Goa), lub pov txwv Xis Laas Nkas (Sri Lanka), lub tsheej Mas Las Kas (Malacca), cov pov txwv Is Ntos Nes Xias (Indonesia), cov pov txwv Mos Lus Kus. Lawv tseem mus txog Suav teb, Zis Pees teb, Thais Vas (Taiwan), thiab lawv tseem mus ua tej lub tsheej ua luam nyob Nples Xis teb (Brazil).

Xyoo 1492 tus vaj Is Npes Lias xa Khis Tos Fes Kos Loos Npos (Christoper Colombus) tsav nkoj tuaj txog cov pov txwv Kws Npas (Cuba), Hais Tis (Haiti), Pos Tos Lis Kos (Puerto Rico). Xyoo 1502 lawv thiaj mus txog ib lub teb chaws, lawv xav tias yog Is Ntias teb. Muaj ib tug kws txuj hu ua ‘As Mes Lis Kos’ hais tias lub teb chaws ntawd tsis yog Is Ntias teb, mas lawv thiaj tis npe rau lub teb chaws tshiab ntawd ua ‘As Mes Lis Kas’.

Thaum Kos Loos Npos nrhiav tau lub teb chaws tshiab As Mes Lis Kas, mas cov Is Npes Lias thiaj tuaj txeeb lub teb chaws As Mes Lis Kas Nrab thiab As Mes Lis Kas Naj ntawm cov neeg ib txwm nyob hauv lub teb chaws.

Cov vaj Pos Tws Nkas thiab Is Npes Lias xa lawv cov neeg mus txhim tej lub nroog nyob hauv cov teb chaws tshiab lawv mus ntsib ntawd, thiab lawv kuj tau nrhiav cov tub tshaj Ntuj Lus mus tshaj lub Moo Zoo rau lawv cov neeg. Xyoo 1493 Vaj Qhia As Les Xas Nros Rau (Pope Alexander VI) thiaj tau faib lub ntiaj teb ua 2 sab; ib sab yog cov Pos Tws Nkas muaj cai kav thiab muaj cai xa tub tshaj Ntuj Lus mus txog teb chaws ntawd, ib sab yog cov Is Npes Lias kav thiab muaj cai mus tshaj Ntuj Lus. Lus Pos Tws Nkas hu ua ‘Pas Nros As Ntos’ (Padroado) thiab lus Is Npes Lias hu ua ‘Pas Ros Nas Tos’ (Patronato).

Sab Pos Tws Nkas yog txij Nples Xis sab hnub tuaj mus txog cov pov txwv Mos Lus Kus. Sab Is Npes Lias yog txij As Mes Lis Kas Naj mus txog Fis Lis Pees teb.

3. Cov Pos Tws Nkas Tshaj Ntuj Lus

Cov teb chaws uas cov Pos Tws Nkas xub xa neeg mus tshaj Ntuj Lus yog Koos Nkos teb (Congo). Xyoo 1484 mas cov tub koom haum Fas Ntshis Kas mus qhia Ntuj kev cai rau lawv, ces xyoo 1490 ib tug vaj txheeb Koos Nkos pib ua Ntuj kev cai. Xyoo tom qab tus vaj Mas Nis Koos Nkos (Manikongko) txais lub Cim Ntxuav. Nws tus tub hu ua ‘As Foos Xas’ (Alphonsa) kuj ntuas cov pej xeem Koos Nkos kom ua Ntuj kev cai, thiab tso ib co neeg mus kawm ua Leej Choj nyob Pos Tws Nkas teb. Nyob hauv pab ntawd, ib tug yog nws tus tub hu ua ‘Hes Lis’ (Henrique of Kongo). Hes Lis tau ua thawj tug Tswv Qhia tawv dub nyob hauv lub Koom Txoos, yog xyoo 1518.

Yog zoo li lub Moo Zoo yuav ri mus sai, tab sis cov tub luam rhuav cov tub tshaj Ntuj Lus lub luag hauj lwm, vim lawv ua luam neeg; lawv sau cov neeg Koos Nkos mus muag nyob As Mes Lis Kas teb, ces lub teb chaws thiaj tsis xav ua Ntuj kev cai ntxiv, tus vaj kuj tu siab nrho, ces thaum tus vaj tuag lawm mas cov tub tshaj Ntuj Lus thiaj raug ntiab tawm lub teb chaws.

Xyoo 1559 cov Pos Tws Nkas nyob Nkas As hnov tias ib tug vaj nyob Mos Xaas Npis teb (Mozambique) xav ua Ntuj kev cai, ces lawv xa 3 tug tub koom haum Yes Xus Is tuaj txog Mos Xaas Npis teb. Tus vaj thiab nws cov tub qhev txais lub Cim Ntxuav, tab sis xyoo tom qab mas lawv ntxeev siab, lawv muab ib tug tub tshaj Ntuj Lus tua tuag thiab lawv pib hiam cov ua Ntuj kev cai. Tos lawv ua li ntawd, vim cov tub luam Pos Tws Nkas tsis hwm cov neeg hauv lub teb chaws, thiab cov Mawv Xim Lim hauv lub teb chaws txhib cov neeg kom muab tus tub tshaj Ntuj Lus tua.

Xyoo 1560 muaj 4 tug tub koom haum Yes Xus Is tuaj txog lub teb chaws Aas Nkos Las (Angola) tab sis tus vaj thiab cov pej xeem muab lawv ntiab rov qab. Xyoo 1578 thiaj muaj dua ib pab tuaj tshiab, lawv tau zoo tshaj Ntuj Lus, mas xyoo 1590 thiaj muaj txog 20,000 leej neeg ua Ntuj kev cai nyob hauv lub teb chaws.

Nyob rau As Mes Lis Kas Naj, mas tus vaj Pos Tws Nkas xa ib pab tub tshaj Ntuj Lus tuaj txog lub nroog Npas Hias (Bahia) hauv Nples Xis teb (Brazil), yog xyoo 1549. Lawv sau cov me nyuam tuaj kawm Ntuj kev cai, thaum kawm tas mas lawv ua cov hauj lwm tshaj Ntuj Lus qhia cai nyob hauv tej tsev neeg, lawv yog pab npoj ‘Yes Xus cov kwv’. Xyoo 1556 cov tub tshaj Ntuj Lus tsim ib lub tsev kawm cia qhia ntawv, qhia txuj ci thiab qhia Ntuj kev cai. Yog li cov neeg yuav mus tshaj Ntuj Lus nyob Nples Xis teb thiaj yuav tsum kawm ntawv hauv lub tsev kawm nyob Npas Hias no tso. Dhau ntawm lub nroog Npas Hias, mas lawv tseem muab siab rau tshaj Ntuj kev cai nyob hauv 2 lub nroog tab tom vam meej; yog lub nroog Xaus Paus Laus (South Paulo), thiab Zias Des Zas Nes Los (Rio de Janeiro).

Thaum cov tub tshaj Ntuj Lus tuaj tshaj lub Moo Zoo nyob Nples Xis teb, mas cov neeg ib txwm nyob ntawd yog cov As Mes Lis Ntias. Lawv tsis vam meej, tsis muaj nom tswv loj, tsis paub txuj ci. Cov As Mes Lis Ntias teev dab tab sis lawv tsis muaj Leej Choj thiab tsis muaj tus ntaus thawj loj coj lawv teev dab. Thaum lawv pom cov tub tshaj Ntuj Lus paub txuj ci thiab muaj hwj chim mas lawv mloog sai dua, tiam sis thaum lawv rov qab nyob lawv, mas lawv tsis nco qab txog Ntuj kev cai sai kawg thiab.

Cov As Mes Lis Ntias ntawd kuj noj kam nqaij neeg, thiab lawv yuav ntau tus poj niam thiab lawv kuj nrauj poj niam sai kawg, lawv kuj haus cawv ntau thiab tsis muaj ib qho chaw nyob txawm, mas cov tub tshaj Ntuj Lus thiaj xav pab cov txais Ntuj kev cai kom lawv txhob swb lawv tus qub yam ntxwv ua dab thiab txhob raug cov Pos Tws Nkas tus piv txwv phem, cov tub tshaj Ntuj Lus thiaj sau cov neeg ua Ntuj kev cai mus nyob ua tsheej zos tsheej nroog.

Nyob hauv cov zos ntawd, mas lawv tsim cov tsev kawm ntawv, cov tsev qhia kev cai, thiab cov tsev teev Ntuj. Cov zos ntawd vam meej sai vim lawv sawv daws muab siab rau cog ub cog no, koom ua liaj ua teb. Lawv sawv daws coj Ntuj kev cai zoo hauj sim. Lawv xyaum paj nruag, hais kwv txhiaj hu nkauj.

Cov tub tshaj Ntuj Lus kuj kawm cov As Mes Lis Ntias xeem lus, ces lawv ua ntawv qhia kev cai ua lus As Mes Lis Ntias qhia sawv daws. lawv xav tsa cov As Mes Lis Ntias ua Leej Choj tshaj Ntuj Lus tab sis tsis muaj ib tug As Mes Lis Ntias muaj lub siab loj siab tawv txaus ua. Li ntawd, mas txoj kev nrhiav neeg ua Leej Choj tshaj Ntuj Lus nyob lub teb chaws Nples Xis thiaj ceeb laj hauj sim.

Nyob hauv lub teb chaws, mas cov tub tshaj Ntuj Lus thiab cov tub luam muaj chaw sib cav loj kawg vim cov tub luam lawv ua luam neeg, lawv tuaj nyiag tej cov txiv neej los poj niam mus ua qhev, ces cov neeg As Mes Lis Ntias ib txhia thiaj khiav mus deb cov nroog. Cov tub tshaj Ntuj Lus ntuas cov tub luam tsis tau, ces lawv mus hais plaub txog tus vaj. Tus vaj txwv tsis pub ua luam neeg tab sis cov tub luam pheej nyiag ua.

Nyob As Xias teb, mas xyoo 1500 cov Pos Tws Nkas tuaj txog Is Ntias teb, ces cov vaj Pos Tws Nkas thiaj xa ib co tub koom haum Fas Ntshis Kas thiab Dos Mis Nis Kas tuaj tshaj Ntuj Lus nyob Is Ntias. Xyoo 1541 tus tub koom haum Yes Xus Is hu ua ‘Fas Ntshis Kus Xas Vis Yes’ (Francis Xavier) sawv kev Aws Los Pas teb tuaj rau Is Ntias teb thiab Zis Pees teb.

Xyoo 1577 Vas Lis Nyas Nos ua tus tswj cov tub tshaj Ntuj Lus nyob As Xias Toob Fab Kawg, nws thov lub koom haum Yes Xus Is xa tub tsaj Ntuj Lus tuaj pab tshaj Ntuj kev cai nyob Suav teb. Lawv thiaj xa ‘Lus Zes Lis’ (Michele Ruggieri) thiab ‘Lib Tsis’ (Matteo Ricci) tuaj; nkawd yuav yog ob tug qhib txoj hau kev tshaj Ntuj kev cai nyob Suav teb raws tus piv txwv ‘Yoog Luag Txuj’.

4. Cov Is Npes Lias Tshaj Ntuj Lus

Hais txog Is Npes Lias teb mus tshaj Ntuj Lus, mas yog xyoo 1502 muaj 17 tus tub tshaj Ntuj Lus hauv lub koom haum Fas Ntshis Kas tuaj txog Hais Tis, Dos Nus Nkos thiab Kws Npas. Cov tub koom haum Dos Mis Nis Kas kuj tuaj thiab, ces cov pov txwv nyob As Mes Lis Kas Nrab thiaj txais lub Moo Zoo.

Xyoo 1524 Tus nom Is Npes Lias uas kav xeev ntuj Mes Xis Kos (Mexico) hu ua Kos Tes (Hernán Cortés) pom tias cov vaj As Mes Lis Ntias quab yuam lawv tsoom pej xeem heev tas nrho, thiab Kos Tes pom cov thawj tub rog Is Npes Lias coob leej muab cov As Mes Lis Ntiastua pov tseg coob dhau, ces Kos Tes thiaj xa ntawv thov tus vaj Sas Laws Tsib (king Charles V) kom tus vaj xa ib co Leej Choj Is Npes Lias tuaj qhia Yes Xus lub Moo Zoo rau sawv daws nyob hauv xeev ntuj Mes Xis Kos thiab nyob hauv cov teb chaws uas cov vaj As Mes Lis Ntias kav. Yog li mas tus vaj Is Npes Lias thiaj xa 12 tug tub tshaj Ntuj Lus hauv lub koom haum Fas Ntshis Kas hla lub hiav txwv As Laas Tis tuaj txog lub nroog Ves Las Khus hauv Mes Xis Kos.

Tus nom Kos Tes xa ib pab tub rog thiab 12 tug nees tuaj tos 12 tug tub tshaj Ntuj Lus. Tab sis cov tub tshaj Ntuj Lus xa cov tub rog thiab cov nees rov mus Mes Xis Kos. Lawv sawv kev mus taw do 200 Kis Los Mes txog lub nroog Mes Xis Kos, lawv hnav tej lub qub tsho ntev ntxiv daig daj daig dub, lawv sia ib txog hlua ntawm duav. Cov As Mes Lis Ntias pom 12 tug tub tshaj Ntuj Lus hla cov zej zog, mas lawv hais tias “Cov neeg pluag ua luaj ntawd yog ib co neeg tuaj ua dab tsi?” Lawv hu cov tub tshaj Ntuj Lus ua ‘Pab neeg pluag’. Lo lus ‘Pluag’ txhais ua lus As Mes Lis Ntias yog ‘Mos Tos Lis Nias’ (Motolinia). Txij lub caij ntawd los, ib tug hauv pab 12 tug tub tshaj Ntuj Lus ntawd thiaj tis nws lub npe tshiab hu ua ‘Mos Tos Lis Nias’.

Kos Tes hnov tias 12 tug tub tshaj Ntuj Lus tuaj ko taw tuaj yuav txog lub nroog Mes Xis Kos. Nws sau nws cov thawj tub rog thiab nws kuj hu cov vaj txheeb As Mes Lis Ntias nyob ib ncig ntawm Mes Xis Kos teb, kom lawv tuaj nrog cov tub rog Is Npes Lias. Lawv sawv daws puav leej muab lawv tej tsoos tsho zoo nkauj los hnav, lawv ua tej lub zam muaj hwj chim. Lawv ua ke caij nees tuaj cuag cov tub tshaj Ntuj Lus hnav pluag thiab mus ko taw do.

12 tug tub tshaj Ntuj Lus nyob Mes Xis Kos ob peb hnub xwb, ces lawv mus tshaj Yes Xus lub Moo Zoo nyob hauv lub nroog Hus Zos Xis Nkos. Lawv xub tsa ib lub tsev teev Ntuj pluag. Lawv kawm xeem lus As Ntxaws Tes (Aztecs). Yog vim cov Leej Choj coj tus yam ntxwv pluag mas tas tsoom pej xeem As Ntxaws Tes nyiam lawv tas siab, thiab tsoom pej xeem zoo siab mloog Yes Xus lub Moo Zoo. Cov Leej Choj tsis hais lus qhuab qhia tas zog rau cov nom thiab tsoom pej xeem. Cov Leej Choj tsuas rau siab coj tus yam ntxwv haum Yes Xus lub Moo Zoo rau sawv daws pom.

Cov Leej Choj ua li ntawd ib xyoo xwb, ces muaj ib hnub uas cov nom tswv thiab cov pej xeem ua ib lub ntees lom zem loj nyob hauv lawv lub nroog Hus Zos Xis Nkos. Cov nom tswv zoo siab muab lawv tej thaj av ib feem coj los faib rau cov tub qoob tub loo. Cov tub qoob tub loo ciaj ua tswv liaj tswv teb, sawv daws muaj av txaus yug lawv tsev neeg.

Cov nom tswv As Ntxaws Tes tab meeg thov txim ntawm cov pej xeem uas yav tas los lawv raug quab yuam. Tsoom pej xeem kuj tab meeg hais ib co lus zam txim txhaum rau cov nom. Txij hnub ntawd mus rau yav tom ntej cov nroog As Ntxaws Tes xyaum coj tus yam ntxwv haum Yes Xus lub Moo Zoo. Lawv kawm txoj kev teev Ntuj, lawv pib xyaum tsim tej lub Txoos Teev Ntuj ua lus As Ntxaws Tes. Haiv neeg As Ntxaws Tes xyaum tig los yuav lub siab tshiab. Yav tas los lawv yog ib haiv neeg tsis paub kev hlub cov neeg me, tsis paub kev khuv leej cov neeg raug txom nyem. Nyem no lawv pib xyaum ua ib haiv neeg saib cov neeg me yog cov neeg uas Yes Xus nyiam zoo tshaj. Cov neeg raug txom nyem yog cov neeg uas yus yuav xub xyiv fab tsob hwb ua sawv daws ntej.

Tib xyoo ntawd, tus vaj kav haiv neeg As Mes Lis Ntias hu ua haiv Tas Las, nws hnov lub moo cua cav txog cov Leej Choj coj tus yam ntxwv tshiab, nws txiav siab tawm rooj mus 9 hnub kev mus txog lub nroog Mes Xis Kos. Nws tuaj kawm Yes Xus lub Moo Zoo nyob ntawm cov Leej Choj xub ntiag. Nws txais lub Cim Ntxuav.

Thaum nws rov mus txog nws lub teb chaws hu ua ‘Mis Suas Kas’, nws coj ib pab Leej Choj nrog nws mus. Lawv mus 9 hnub kev. Tus vaj zaum hauv nws lub theej kiab nyiaj uas nws ib co pej xeem kwv, hos cov Leej Choj lawv nws qab, lawv mus taw do, hnav lawv tej qub tsoos tsho ntuag ntuag.

Thaum lawv tuaj yuav txog tus vaj lub tuam ceeb ‘Tis Ntxus Ntxas’, mas cov Leej Choj pom tus vaj xub qhia nws cov pej xeem kom lawv ua ib lub ntees lom zem, muaj ntsis yuav zoo li cov His Xas Lais nquam nplooj xa Yes Xus mus hauv lub tsheej Yes Lus Xas Les yav thaud. Tsoom pej xeem haiv neeg Tas Las muab tej ceg ntoo ntshua los vov txoj kev uas cov Leej Choj taug, lawv tso ib co paj zoo nkauj pua txoj kev. Cov Leej Choj thiaj chaws los hla, tas tsoom pej xeem qw tej suab lom zem nyob ob sab ntug kev. Cov poj niam cev lawv tej me nyuam rau cov Leej Choj kom lawv xuas tes plhws cov me nyuam.

Ob peb hnub tom qab cov As Mes Lis Ntias nqa lawv tej mlom teev dab los tso rau ntawm lub tshav hauv plawv nroog. Cov Leej Choj coj tsoom pej xeem ua tej kab sab nquam cov mlom dab coj mus pov tseg rau tej lub pas dej nyob hauv tiv txwv uas nyob tom ntug nroog.

Tsoom pej xeem vov tau ib lub tsev nqeeb rau cov Leej Choj nyob tag lawm, mas lawv thiaj tsa lawv lub tsev teev Ntuj thiab niaj hnub sib txoos kawm Yes Xus lub Moo Zoo.

Cov Leej Choj coj tsoom pej xeem kom lawv ua ib lub tsev kho cov neeg raug mob nkeeg, thiab ib lub tsev qhia ntawv rau cov me nyuam. Tos tsis ntev xyoo cov nroog hauv haiv neeg Tas Las puav leej muaj tsev teev Ntuj, tsev kho mob thiab tsev kawm ntawv.

Cov tub tshaj Ntuj Lus xub tuaj nyob As Mes Lis Kas Nrab yog 12 tug Leej Choj ntawm lub koom haum Fas Ntshis Kas. Nyob hauv thawj pab Leej Choj tuaj tshaj lub Moo Zoo muaj tus uas nws tis npe tshiab hu ua Mos Tos Lis Nias, nws tau ua nws tej hauj lwm tshaj Ntuj Lus nyob hauv haiv As Mes Lis Ntias hu ua ‘Tas Kas Tes’. Nyob hauv lawv lub zos me me hu ua ‘Puas Nplas (Puebla).

 Xyoo 1531 Txiv Plig Mos Tos Lis Nias nrog cov As Mes Lis Ntias pib tsim lub nroog Puas Nplas. Lawv qhib cov tsev kawm ntawv kom loj zuj zus. Chiv thawj muaj 300 leej tuaj kawm, ob peb xyoos tom qab muaj 400-600 thiab 1,000 leej tuaj kawm txuj. Nruab hnub lawv qhia txuj txog kev cog ub cog no ua noj ua haus rau cov hluas. Cov laus tuaj kawm hmo ntuj. Cov hluas xyaum ua yeeb yam nthuav tej zaj hais txog Yes Xus lub neej thiab hais txog Yes Xus lub Moo Zoo. Niaj hnub chiv, lawv ua tej zaj yeeb yam nthuav tej lo lus uas nyob hauv Ntawv Moo Zoo. Muaj tej lub tsev kawm ntawv uas muaj tshuab luam ntawv, mas lawv luam thawj cov phau ntawv ua lus As Mes Lis Ntias. Cov tsev qhia ntawv tsim tej pab neeg txawj siv cov twj paj nruag. Lawv qhia tej pab txawj sau duab zoo nkauj, tej pab txawj txaug mlom. Cov As Mes Lis Ntias thiaj txhim thiab tu tej lub tsev teev Ntuj zoo saib ib yam cov tsev teev Ntuj nyob Aws Los Pas. Ib txwm puag txheej thaud los, cov As Mes Lis Ntias yog tej haiv neeg qus tua neeg, thiab teev dab, nyem no Yes Xus lub Moo Zoo ua kom lawv hloov ua tej haiv neeg tsim ntau yam lom zem los teev Tswv Ntuj.

Cov Leej Choj pom ntau leej ntau txhiab ntau vam tus As Mes Lis Ntias zoo siab txais Yes Xus lub Moo Zoo. Tab sis lawv kuj raug yeeb ncuab tiv lawv thiab. Cov yeeb ncuab phem tshaj yog tej tus thawj tub rog Is Npes Lias, xws li tus hu ua Nus Nyos (Nuño de Guzmán). Nus Nyos tsis hwm Ntuj tsis hwm neeg, nws lwg cov zos As Mes Lis Ntias, xuas hmuv xuas ntaj tua neeg, nws tso nws cov tub rog mus txhom cov poj niam, zij cov hluas nkauj coj mus faib rau nws cov tub rog yuav. Nws ua tej yam li ntawd nyob hauv cov zos nyuam qhuav ua Ntuj kev cai.

Txiv Plig Mos Tos Lis Nias xa ntawv mus thov tus tuam vaj Is Npes Lias kom tsa tej lub rooj txiav txim rau cov nom Is Npes Lias siab phem. Cov rooj txiav txim ntes ntau tus nom siab phem xws li tus thawj tub rog Nus Nyos, xa lawv mus rau tus tuam vaj muab txim rau lawv. Tus tuam vaj muab lawv kaw hauv tsev loj faj. Nws muab cov nom phem tej nyiaj txiag faib rau cov Is Ntias pluag thiab nws muab cov nom siab phem cov thaj av los faib rau cov As Mes Lis Ntias ua qoob ua loo.

Xyoo 1555 Txiv Plig Mos Tos Lis Nias rov xa ib tsab ntawv rau tus tuam vaj Is Npes Lias. Nws hais tias nyem no cov As Mes Lis Ntias rov nyob thaj yeeb, lawv tau zoo kev ua liaj ua teb xws li cov tub qoob tub loo nyob Is Npes Lias teb.

Txiv Plig Mos Tos Lis Nias tau khaws cov As Mes Lis Ntias tej txuj thiab ua tej phau ntawv piav txog cov As Ntxaws Tes keeb kwm.

Xyoo 1569 Txiv Plig Mos Tos Lis Nias tas sim neej. Tus hloov nws yog Txiv Plig Plas Ntxas. Txiv Plig Plas Ntxas coj cov As Mes Lis Ntias Tas Kas Tes mus tshaj lub Moo Zoo rau ib haiv As Mes Lis Ntias hu ua cov Sis Sis Mes, uas lawv nyob Mes Xis Kos qaum teb. Cov Sis Sis Mes nto moo tias lawv lim hiam, lawv nyiam tua neeg, tab sis thaum Txiv plig Plas Ntxas lawv mus tshaj lub Moo Zoo rau, mas cov Sis Sis Mes kuj tau txais Yes Xus lub Moo Zoo.

Tos cov As Mes Lis Ntias coob leej ntseeg txog Yes Xus ti txha, vim lawv niaj hnub pom cov tub tshaj Ntuj Lus nrog lawv nyob hauv lawv tej zej zos coj tau lub neej pluag thiab txom nyem, lawv pom cov tub tshaj Ntuj Lus yog ib co txawj hlub neeg tiag. Tsis tas li ntawd, cov tub tshaj Ntuj Lus kuj yog tau qhia Ntuj kev cai ua lus As Mes Lis Ntias mas sawv daws thiaj to taub Ntuj kev cai zoo.

Nyob Pes Lus teb hauv As Mes Lis Kas Naj, cov tub tshaj Ntuj Lus Is Npes Lias hauv lub koom haum Dos Mis Nis Kas tau xub tuaj qhib kev, yog xyoo 1531. Hauv lub nroog Lis Mas, lawv tsa ib tug Tswv Qhia. Tus Tswv Qhia kub siab tshaj lub Moo Zoo, nws nquag mus xyuas cov neeg ua Ntuj kev cai. Nws mus ib lwm mas yuav tsum siv sij hawm txog ob los peb xyoos thiaj mam rov los txog lub nroog Lis Mas.

Nyob rau xeev ntuj As Xias, cov Is Npes Lias nyob Mes Xis Kos teb tau caij nkoj tuaj txog Fis Lis Pees teb yog xyoo 1520. Tus xub tuaj txog yog ‘Mas Zes Laas’, tab sis lub Moo Zoo tuaj txog lub teb chaws mas tsum tos txog xyoo 1565. Xyoo ntawd, cov tub tshaj Ntuj Lus hauv lub koom haum Aus Nkus Tis Nus tuaj qhia Ntuj kev cai nyob hauv lub zos Xes Npus (Cebu). Lawv siv xeem lus Tas Nkas Los qhia kev cai rau cov neeg hauv lub teb chaws, cov tub koom haum Dos Mis Nis Kas tau tsim lub tsev kawm txuj Leej Ntshiab Tos Mas nyob hauv lub nroog Mas Nis Las, lawv tsa cov Fis Lis Pees ntau leej ua Leej Choj, ces txog tiam 17 mas tas lub teb chaws Fis Lis Pees twb muaj cov ua Ntuj kev cai tshaj ob plhom leej neeg lawm.

Thaum cov Is Npes Lias mus tshaj Ntuj Lus mas lawv coj ib tug piv txwv zoo li no: Cov tub tshaj Ntuj Lus Is Npes Lias pom tias cov haiv neeg txoj kev teev dab los teev duab yog yuam kev, yog teev cov dab phem xwb, ces lawv tsis kheev kom cov neeg pib ua Ntuj kev cai coj tej qub kev cai lawv ib txwm coj yav thaud los. Piv li thaum cov tub tshaj Ntuj Lus tuaj txog As Mes Lis Kas Naj, lawv pom cov As Ntxaws Tes muaj lawv cov Leej Choj, cov tuam tsev teev ntuj, lawv muaj ntawv; tab sis thaum cov As Ntxaws Tes tig los ua Ntuj kev cai mas lawv yuav tau tso lawv tej ntawd pov tseg huv tib si. Hais tau tias cov tub tshaj Ntuj Lus Is Npes Lias rhuav cov qub kev cai pov tseg. Tus piv txwv no hu ua ‘Rooj Khoom’ (Tabula Rasa).

Cov tub tshaj Ntuj Lus Is Npes Lias kuj faib cov teb chaws rau cov Tswv Qhia kav. Cov Tswv Qhia kuj sib sau ua Rooj Ncauj Lus kom sawv daws tau sib pab tuav xam thiab kom lub teb chaws coj Ntuj kev cai zoo ib yam.

Lub zos twg muaj cov neeg ua Ntuj kev cai txog ib txhiab leej, mas lawv muab ib tug Leej Choj rau lub zos ntawd. Yog cov zos muaj neeg tsis txog ib txhiab leej, mas lawv hais kom cov zos me nyob ib puag ncig los sib sau nyob ua ib lub zos loj kom muaj neeg ua Ntuj kev cai txog ib txhiab leej. Ntawm cov Leej Choj mas lawv kuj tsa 2 tug txwj laus los zov lub tsev teev Ntuj thiab cov cuab tam. Lawv kuj tsa cov txwj laus los saib cov neeg ua Ntuj kev cai, los pab ntuas cov coj tus yam ntxwv tsis haum lub Moo Zoo. Lawv kuj yuav tej tus neeg cim xeeb zoo los pab cov Leej Choj qhia Ntuj kev cai rau sawv daws. Thaum cov tub tshaj Ntuj Lus Is Npes Lias ua hmoov mas lawv nquam paj nquam nruas loj kom sawv daws zoo siab lom zem.

Lawv ua cov tsev kawm ntawv nyob hauv cov zos, lawv qhia nyias hom ntawv rau nyias haiv neeg. Lawv ua ntawv qhia Ntuj kev cai ua ntau xeem lus.

Cov tub tshaj Ntuj Lus Is Npes Lias ua 3 phau ntawv qhia kev cai. Thawj phau yog txheej nrab, yog lub ntsiab lawv qhia rau cov me nyuam thiab cov loj nyob hauv zej zos. Phau ob yog txheej qis, yog lub ntsiab me uas lawv qhia rau cov neeg kawm tsis tshua tau. Phau peb yog txheeb siab, yog cia qhia cov kawm tau ntau dua cov.

Cov phau ntawv tus txheej txheem yog zoo li no:

1. Cov zaj teev Ntuj xws li zaj ‘Peb Txiv Nyob Saum Ntuj, Koj Nyob Kaj Lug Mab Liab, Kuv Ntseeg, Poj Huab Tais’.

2. Cov Hauv Paus Xa Lus zaj ntseeg’.

3. Huab Tais 10 Lo Lus Qhia thiab Koom Txoos 6 Lo Lus Qhia.

4. Koom Txoos cov Cim nqa txiaj ntsim.

5. Cov hauj lwm pab luag, tus neeg coj tus yam ntxwv zoo thiab tus yam ntxwv phem, cov yeeb ncuab ua xwv txheej rau peb lub siab.

6. Zaj ‘Kuv Lees Txhaum’.

5. Lub Koom Txoos Tshaj Ntuj Lus

Thaum Vaj Qhia tso lus rau cov vaj Pos Tws Nkas thiab Is Npes Lias xa cov tub tshaj Ntuj Lus mus tshaj Ntuj kev cai rau cov teb chaws lawv mus ntsib tshiab, mas cov vaj Pos Tws Nkas thiab Is Npes Lias cog lus rau Vaj Qhia tias lawv yuav tshaj Ntuj Lus, lawv yuav nquam cov tub tshaj Ntuj Lus mus txog pej kum teb, lawv yuav tsa Tswv Qhia saib cov neeg ua Ntuj kev cai nyob hauv cov teb chaws ntawd.

Chiv thawj mas tsis muaj lus, tab sis tsis ntev mas cov vaj Pos Tws Nkas thiab Is Npes Lias xav txog txoj kev nrhiav nyiaj txiag ntau dua xav txog txoj kev tshaj Ntuj Lus, ces lawv tsis kheev kom lwm cov vaj tso tub tshaj Ntuj Lus mus; yog yuav xa ib pab tub tshaj Ntuj Lus ntawm lub teb chaws twg mus, mas cov tub tshaj Ntuj Lus ntawd yuav tsum caij cov nkoj Pos Tws Nkas thiab Is Npes Lias xwb. Lawv tsis qhia Vaj Qhia tias txoj hauj lwm tshaj Ntuj lus mus zoo li cas lawm, ces ntev mus, txoj hauj lwm tshaj Ntuj lus tsis vam meej. Vaj Qhia thiaj xav ua tus saib hauj lwm nyob tas ntiaj teb.

Xyoo 1563 cov Tswv Qhia ua Rooj Ncauj Lus nyob Ris Dees Tis Nus tiav, Vaj Qhia Pis Yus Tsib (Pope Pius V) xav kom cov ncaim ntawm lub Koom Txoos rov los poo lub Koom Txoos li qhov qub thiab xav kom kev tshaj Ntuj Lus rau cov teb chaws nyob deb Aws Los Pas teb vam meej tuaj. Vaj Qhia tau xaiv plaub tug Tswv Qhia kom lawv tuav xam saib yuav ua zoo li cas cov Vaj Qhia thiaj yuav tau kev kav txoj hauj lwm tshaj Ntuj Lus. Vaj Qhia quag sau ntawv txhib cov Pos Tws Nkas thiab Is Npes Lias kom lawv muab siab rau ua ncaj ua ncees, nws kuj sau ntawv rau cov Tswv Qhia nyob pej kum teb. Tab sis nws pom tias tab yog nws siv zog ua npaum li cas mas cov vaj tsis ua raws li nws lub siab. Tus tswj saib lub koom haum Yes Xus Is thiaj sau ntawv hais rau Vaj Qhia tias yuav npaj ib lub Pwm Tsav los tshaj Ntuj Lus thiaj li zoo dua, ces xyoo 1568 Vaj Qhia hais rau plaub tug Tswv Qhia nyob Los Mas tias kom lawv nrhiav txoj kev yuav tsa lub Pwm Tsav.

Xyoo 1570 Vaj Qhia xub tsim tej lub tsev npaj ib co tub tshaj Ntuj Lus rau cov teb chaws deb, ces txog xyoo 1595 Vaj Qhia thiaj tsa lub Pwm Tsav; muaj 9 tug Tswv Qhia. Ib tug faib txoj hauj lwm tshaj Ntuj Lus rau ib xeev ntuj. Tab sis lub Pwm Tsav tseem tsis tau muaj txoj cai meej, lawv tseem nrhiav ntev xyoo tias lawv yuav ua li cas thiaj zoo.

Yog xyoo 1622 Vaj Qhia Nqes Nkos Lis Kaum Tsib (Pope Gregory XV) thiaj tsa tau lub Pwm Tsav hu ua ‘lub Pwm Tsav tshaj txoj kev ntseeg’ (Propaganda Fide) tom qab no hu tias ‘lub Pwm Tsav tshaj Ntuj Lus rau cov haiv neeg’ (Congregation for the Evangelization of Peoples). Lub Pwm Tsav muaj 13 tug Tswv Qhia tsav txoj hauj lwm, muaj tsev nyob tim lub nroog Los Mas, muaj cov tub ceev ntawv, muaj txoj cai qhia cov hauj lwm, muaj tshuab luam ntawv ntau xeem lus, muaj ib lub cuab tam txais ua hauj lwm.

Lub Pwm Tsav tshaj Ntuj lus xub tshuaj xwm. Lawv sau ntawv nug cov Tswv Qhia thiab cov koom haum nyob tas ntiaj teb tias lawv muaj pes tsawg tus tub tshaj Ntuj Lus, thiab lawv tej hauj lwm mus zoo li cas lawm. Ntev mus, lub Pwm Tsav pom tias tas tsoom tub tshaj Ntuj Lus nyob hauv cov teb chaws xeem tsa lub Koom Txoos mas muaj ntau leej tsis sib haum, muaj tus puav lawv coj tus yam ntxwv phim cov nom tswv pej kum teb tab sis tsis phim cov tub tshaj Yes Xus lub Moo Zoo. Qhov nyuaj tshaj mas yog qhov tias Is Npes Lias teb thiab Pos Tws Nkas teb lawv tsis xav kheev kom lub Pwm Tsav tshaj Ntuj Lus kav cov tub tshaj Ntuj Lus nyob hauv cov teb chaws zwm rau lawv, ces cov vaj Is Npes Lias thiab Pos Tws Nkas nrog Vaj Qhia muaj lus sib cav ntau kawg. Lawv tsis kam thauj cov tub tshaj Ntuj Lus, lawv tsis xav kheev cov tub tshaj Ntuj Lus tuaj txog lub teb chaws lawv ua hauj lwm, ces cov nom tswv Pos Tws Nkas tsis kheev tshaj Ntuj Lus, los lawv cheem cov tub tshaj Ntuj Lus nyob hauv cov tsheej nkoj theem. Li ntawd, mas Vaj Qhia nrog cov vaj Pos Tws Nkas muaj plaub muaj ntug. Lub Pwm Tsav txiav ib txoj cai hais txog kev tshaj Ntuj Lus rau cov teb chaws nyob deb li no tias yuav xaiv ib co neeg yug los nyob lub teb chaws ntawd thiab tsa lawv ua Leej Choj coj lawv tsoom neeg, cov neeg tshaj Ntuj Lus yuav coj tus cwj pwm thiab coj txoj cai haum lub teb chaws uas lawv tshaj Ntuj Lus, thiab thaum cov tub tshaj Ntuj Lus yuav txiav siab tsim tej yam tshiab loj mas lawv yuav tsum xub nug lub Pwm Tsav nyob Los Mas saib lub Pwm Tsav puas pom zoo tso.

V. COV XWM TAV KEV TSHAJ NTUJ LUS (TIAM 18)

Txij xyoo 1700 los, Aas Kis teb thiab Hos Laas teb ua tau nkoj ntau thiab lawv ua luam loj, ces ob lub teb chaws no nrog Pos Tws Nkas thiab Is Npes Lias teb sib txeeb cov teb chaws nyob deb Aws Los Pas tuam teb. Aas Kis thiab Hos Laas yog ob lub teb chaws hauv lub Koom Txoos Plos Tes Taas, ces thaum lawv txeeb tau ib lub teb chaws ua luam ntawm cov Pos Tws Nkas thiab cov Is Npes Lias mas lawv hiam cov tub tshaj Ntuj Lus hauv lub Koom Txoos. Tsuas muaj 3 lub teb chaws uas cov Pos Tws Nkas thiab cov Is Npes Lias tau kev tshaj Ntuj Lus li qhov qub; yog Fis Lis Pees teb, As Mes Lis Kas Naj, thiab As Mes Lis Kas Nrab. Tab sis nyob hauv Is Ntias teb, nyob hauv cov teb chaws As Xias Toob Fab Naj, Suav teb, thiab Zis Pees teb mas cov Pos Tws Nkas poob hwj chim ntau. 

Tej lub teb chaws cov Aas Kiv thiab cov Hos Laas xub mus txog, mas lawv tsis kheev cov tub tshaj Ntuj Lus hauv lub Koom Txoos mus tshaj Ntuj kev cai; xws li nyob Is Ntos Nes Xias, Xis Laas Nkas, los yog nyob ntau thaj tsam hauv Is Ntias, As Mes Lis Kas, thiab Kas Nas Das yav nruab nrab.

Cov teb chaws nyob Toob Fab Kawg xws li Zis Pees teb thiab Suav teb, lawv ntshai cov neeg tawv dawb tuaj Aws Los Pas tuaj, ces lawv kaw lawv lub teb chaws.

Tos Zis Pees teb thiab Suav teb kaw teb chaws, vim lawv pom tias cov Pos Tws Nkas thiab cov Is Npes Lias tsim tej lub yeej txuag lawv tej tsheej ua luam, lawv kuj xav tias cov tub tshaj Ntuj Lus pab cov vaj Pos Tws Nkas thiab Is Npes Lias mas lawv kuj tsis xav pom cov tub tshaj Ntuj Lus tuaj hauv lawv lub teb chaws thiab. Txij thaum cov Hos Laas thiab cov Aas Kis tuaj, mas lawv haj yam ntshai. Nyob Thaib teb thiab Nyab Laj teb, cov vaj kuj ntshai cov neeg tawv dawb, tej ntu lawv qhib lawv lub teb chaws rau cov neeg tawv dawb tuaj, tej ntu lawv ntiab cov neeg tawv dawb los muab kaw hauv tsev loj faj, los muab tua.

Tiam 18 lub Koom Txoos nyob Aws Los Pas teb, cov ‘Zaas Xes Nes’ (Jansenism) nyob Fab Kis teb muaj lus sib cav nrog lwm pab ntau hauj sim, ces lawv tso neeg mus tshaj Ntuj Lus tsawg zuj zus. Tab sis lub caij ntawd cov Plos Tes Taas ho pib tso tej tus tub tshaj Ntuj Lus tuaj tsa tej lub Koom Txoos Plos Tes Taas nyob As Mes Lis Kas teb, nyob Xis Laas Nkas thiab nyob Is Ntias teb.

Tsis tas li ntawd xwb, cov vaj thiab Vaj Qhia muab lub koom haum Yes Xus Is txo. Tos lawv ua li ntawd mas yog vim lawv khib, lawv pom lub koom haum Yes Xus Is muaj zog dhau thiab lub koom haum Yes Xus Is tiv cov vaj thiab cov nom loj. Xyoo 1759 Pos Tws Nkas teb xub txo lub koom haum Yes Xus Is, lawv hu ib txhiab tus tub tshaj Ntuj Lus rov qab. Xyoo 1764 tus vaj Fab Kis kuj tsis pub muaj lub koom haum Yes Xus Is nyob hauv nws lub teb chaw, nws hu 200 tus tub tshaj Ntuj Lus nyob Suav teb, Xov Tshoj teb, thiab nyob hauv cov pov txwv Aas Tis Yes rov qab. Xyoo 1767 Is Npes Lias teb kuj thau 2,171 tus tub koom haum Yes Xus Is ntawm As Mes Lis Kas Naj thiab As Mes Lis Kas Nrab rov qab rau Aws Los Pas. Xyoo 1773 Vaj Qhia mloog cov vaj lus, ces nws txo tas lub koom haum Yes Xus Is uas muaj 11,293 tus Leej Choj, peb txhiab tus tub tshaj Ntuj Lus rau pej kum teb, 24 lub tsev qhia cov tub tshaj Ntuj Lus, 171 lub tsev kawm ua Leej Choj, 350 lub tsev hauv paus qhia kev cai, 669 lub tsev kawm ntawv txheej nrab, 1542 lub tsev teev Ntuj, 271 lub xeev ntuj qhia kev cai.

Nyob hauv lub Koom Txoos mas lwm cov tub koom haum tsis muaj zog cuag li cov tub koom haum Yes Xus Is, ces yog zoo li lub Koom Txoos rov txo nws cov tub rog. Thaum lawv txo lub koom haum Yes Xus Is mas lawv ua xwv txheej loj kawg rau lub Koom Txoos nyob tas ntiaj teb.

Nyob hauv cov teb chaws xeem tsa lub Koom Txoos tshiab xws li Suav teb thiab Is Ntias teb, mas cov tub tshaj Ntuj Lus tsis muaj cai nrhiav tej txoj kev tshaj Ntuj Lus raws tus piv txwv Yoog Luag Txuj, vim nyob hauv tiam 17 cov tub tshaj Ntuj Lus raws tus piv txwv Rooj Khoom mus kom cov tub koom haum Yes Xus Is tshaj Ntuj Lus raws tus piv txwv Yoog Luag Txuj nyob Los Mas, ces Vaj Qhia tsis kheev lawv tso cov ua Ntuj kev cai coj lawv cov kab ke. Li ntawd, cov neeg paub txuj nyob Suav teb, nyob Is Ntias teb, los nyob teb chaws twg kuj xij, lawv pom tias Ntuj kev cai yog pej kum neeg kev cai xwb. Tab yog cov tub tshaj Ntuj Lus xav qhia kev cai rau cov nom tswv npaum li cas mas lawv tsis qhia, vim lawv paub tias yuav tsum xub yoog luag txuj tso mas cov nom tswv thiaj li yuav mloog lub Moo zoo. Cov nom tswv yuav tsis kam txais cov pej kum teb tej kab ke ib zaug, ces cov tub tshaj Ntuj Lus tsuas qhia Ntuj kev cai tau rau cov pluag, cov me neeg uas lawv tsuas txawj pom tias Ntuj kev cai yog ib co kev cai pab ua neeg siab zoo hlub luag tej, lawv tsis xyeej tias yog pej kum kab ke.

Cov tub tshaj Ntuj Lus yeej paub tias yog lawv tau kev yoog luag txuj mas cov nom tswv ntau leej yuav txais Ntuj Lus, ces cov pej xeem yuav ua tsheej pab los nyob hauv lub Koom Txoos, cov tub tshaj Ntuj Lus thiaj yuav puav tau ntses. Tab sis cov loj tsis txais Ntuj kev cai los txais tsawg kawg, mas kawg yuav siv zog qhia cov pej xeem ib tug zuj zus. Ntau zaus cov nom tswv kuj yuav tsis pub cov pej xeem ua Ntuj kev cai thiab.

Thaum Lim Mas Taum, Los Daws, thiab Nom Npis Lis lawv tshaj Ntuj lus raws tus piv txwv Yoog Luag Txuj mas cov hluas kawm txoj kev tshaj Ntuj Lus kub siab tas nrho, lawv maj mus tshaj Ntuj Lus rau peb kuj teb. Tab sis txij thaum lawv hnov tias lub Koom Txoos muaj lus sib cav ntau thiab tus Vaj Qhia txiav tsis pub yoog luag txuj, ces muaj ntau leej ntaus siab me. Ntau tus tub tshaj Ntuj Lus tsis tso siab tias lawv txoj hauj lwm tshaj Ntuj Lus yuav txi txiv tau.

Muaj tej lub koom haum uas yog tus vaj Pos Tws Nkas xa tuaj, tej lub yog  tus vaj Is Npes Lias xa tuaj, tej lub yog tus vaj Fab Kis xa tuaj, tej lub yog Vaj Qhia xa tuaj. Cov koom haum ntawd nyias mus tshaj Ntuj Lus nyob nyias teb chaws, lawv tsis sib faib teb chaws zoo; muaj tej lub teb chaws uas cov tub tshaj Ntuj Lus coob, tej lub cov tub tshaj Ntuj Lus tsawg dhau.

Ntawm cov tub tshaj Ntuj Lus mas lawv kuj qhia cov kab ke xws li nyob lawv teb chaws ua kam, ces lawv tsim tej lub Koom Txoos coj tus yam ntxwv raws li lub Koom Txoos hauv lawv teb chaws. Cov Koom Txoos ntawd kuj tsis sib txawv ntau, tab sis yuav ua kev nyuaj rau cov neeg ntseeg hauv lub Koom Txoos.

Txij xyoo 1789 cov Fab Kis muab lawv tus vaj tua pov tseg thiab lawv tsa ib co tseem hwv hiam lub Koom Txoos. Cov tseem hwv tshiab xav ua tus twj lub Koom Txoos nyob hauv lub teb chaws, lawv muab ntau txhiab tus Leej Choj tua thiab muab kaw los ntiab mus nyob pej kum teb. Lawv kaw cov tsev kawm ua Leej Choj tas kaum tawm xyoo.

Tus Vaj Qhia saib lub Koom Txoos yog Pis Yus Rau (Pope Pius VI), nws tsawm cov Fab Kis khaj cai ntxeev lub teb chaws ces Nas Pos Lis Oos (Napoleon Bonaaparte) xa tub rog tuaj ntaus Vaj Qhia lub teb chaws (Papal States) nyob Los Mas. Xyoo 1798 lawv ntes Vaj Qhia xa mus kaw hauv tsev loj faj nyob Fab Kis teb, ces cov tub tshaj Ntuj Lus Fab Kis thiaj tsis tau kev mus tshaj lub Moo Zoo rau cov teb chaws nyob deb.

Vaj Qhia tuag nyob hauv tsev loj faj, ces xyoo 1801 Nas Pos Lis Oos xav kom tsoom pej xeem pov ntawv xaiv nws ua tus nom tswj lub teb chaws, nws thiaj tsa lub Koom Txoos Kav Tos Liv tshiab nyob hauv Fab Kis teb. Txij ntawd los, cov tseem hwv Fab Kis thiaj muaj hwj chim loj dua lub Koom Txoos, cov tub tshaj Ntuj Lus yuav ua dab tsi mas tsum tos saib tseem hwv Fab Kis puas pom zoo tso.

Cov tseem hwv Fab Kis kuj pib ua rog rau cov vaj Aws Los Pas, lawv tshaj ib txog kev kav teb chaws tshiab. Lawv xav txo cov vaj tas huv tib si nyob tas Aws Los Pas teb. Tab sis xyoo 1814 Nas Pos Lis Oos ntaus tsam swb cov vaj Aws Los Pas, ces tus vaj Fab Kis rov qab los kav lub teb chaws, cov nom tswv sawv daws thiaj sib pab txhawb lub Koom Txoos kom rov vam meej dua. Txawm li ntawd, los cov Leej Choj tsuas tshuav tsawg tsawg thiab lawv twb muaj hnub nyoog ntau lawm.

VI. KEV TSHAJ NTUJ LUS ROV VAM MEEJ (TIAM 19)

Tom qab Nas Pos Lis Oos (Napoleon Bonaparte) coj cov Fab Kis mus ntaus rog swb cov vaj Aws Los Pas, mas lub Koom Txoos thiaj tau kev thaj yeeb. Vaj Qhia Pis Yus Xya (Pope Pius VII) rov tsa lub koom haum Yes Xus Is dua tshiab. Lub Koom Txoos thiab cov tseem hwv sib faib hauj lwm ua; lub Koom Txoos ua cov hauj lwm taw kev rau neeg sab ntsuj plig, cov tseem hwv ua cov hauj lwm coj lub teb chaws.

Cov ua Ntuj kev cai rov kub siab tawm mus tshaj Ntuj Lus rau cov teb chaws nyob deb thiab lawv muab siab rau ua cov hauj lwm tsim koob hmoov, sawv daws sib sau ua tej npoj los teev Ntuj ua ke mas thiaj muaj ntau lub koom haum sawv tshiab tuaj. Cov koom haum ntawd, tsim tej phau ntawv txhawb siab kom nco txog txoj hauj lwm tshaj lub Moo Zoo. Lawv kuj tsim tej lub koom haum sau nyiaj txiag pab txoj hauj lwm tshaj Ntuj Lus rau pej kum teb.

Lawv tsim ntau lub koom haum tshaj Ntuj Lus tshiab, ces txij xyoo 1830 los, lawv rov mus tshaj Ntuj Lus coob rau tas ntiaj teb. Cov koom haum sawv tshiab ntawd puav leej xa neeg mus tshaj Ntuj Lus rau pej kum teb.

Xyoo 1835 lub koom haum Leej Ntshiab Yos Xes tsoom Leej Phauj mus nyob As Zes Lias teb (Algeria).

Xyoo 1836 lub koom haum niam Mab Liab, thiab lub koom haum Mab Liab tsoom Nus mus tshaj Ntuj Lus rau Os Xes As Nias teb. Lub koom haum Leej Ntshiab Yos Xes tsoom Leej Phauj nyob Lis Yoos kuj tawm mus tshaj Ntuj Lus nyob hauv lub tuam ceeb Lus Xias Nas, nyob As Mes Lis Kas.

Xyoo 1839 lub koom haum Leej Ntshiab Ves Xoos Daws Pos tsoom Leej Phauj mus tshaj Ntuj Lus rau Tws Kis teb. Lub koom haum Yes Xus tus Ntoo Cuam cov Leej Phaj mus tshaj Ntuj Lus nyob As Zes Nias teb. Lub koom haum Mab Liab Poj Huab Tais Tsoom Leej Phauj mus tshaj Ntuj Lus nyob As Mes Lis Kas teb.

Xyoo 1840 koom haum tsoom Leej Phauj Qhia Ntuj Kev Cai mus tshaj Ntuj Lus nyob As Zes Lias teb. Koom haum Leej Ntshiab Fas Ntshis Kus tsoom Leej Phauj mus tshaj Ntuj Lus nyob As Mes Lis Kas Naj.

 Xyoo 1842 koom haum Os Nplas mus tshaj Ntuj Lus nyob Kas Nas Das teb. Koom haum Yes Xus thiab Mab Liab tsoom Leej Phauj mus tshaj Ntuj Lus nyob Is Ntias teb.

Lawv kuj tsim 5 lub koom haum tshiab xa cov tub koom haum huv si mus pej kum teb; xws li cov Kas Mes Taw Do mus nyob Mas Las Npas hauv Is Ntias teb, cov Npes Tas Las, cov Pos Los Tees, cov Xas Les Xias, thiab cov Mab Liab lub plawv tsoom tub tshaj Ntuj Lus.

Cov koom haum uas lawv yeej muaj tau ntev xyoo los rov vam meej, lawv kuj rov xa tub kom haum mus pej kum teb. Xws li cov Yes Xus Is mus Xis Lias, Suav, thiab Mas Das Nkas Kas teb; cov Pis Pws mus hauv cov pov txwv Hais Tis thiab cov pov txwv Mas Kis; cov Las Ntxas Los mus Es Thias Pias teb; cov Fas Ntshis Kas mus Pes Lus teb; Leej Ntuj Plig Ntshiab lub koom haum mus Nkas Npoos teb; lub koom haum Pas Lis mus Tis Npes teb.  

Cov teb chaws ua Ntuj kev cai nyob hauv lub Koom Txoos Kav Tos Liv pom tias lawv tsum mloog Vaj Qhia nyob Los Mas xwb, mas lub Koom Txoos thiaj rov haum xeeb tau, thiab lub Koom Txoos thiaj yuav tsis swb cov Plos Tes Taas. Yog li sawv daws thiaj tso txoj hauj lwm tshaj Ntuj Lus rau lub Pwm Tsav tshaj kev ntseeg ua tus tuav.

 Vaj Qhia Nqes Nkos Lis Kaum Rau (Pope Gregory XVI) faib cov tub tshaj Ntuj Lus ib lub koom haum saib ib lub teb chaws xeem tsa lub Koom Txoos tshiab. Vaj Qhia ua li no kom txhob muaj kev sib cav thiab sib tawg nyob hauv lub Koom Txoos xeem tsa tshiab ntawd xws li yav tas los tau muaj nyob hauv Suav teb, mas txog xyoo 1846 thiaj muaj 60 tus Tswv Qhia zwm rau lub Pwm Tsav tshaj Ntuj Lus.

Vaj Qhia tseem tawm tswv yim kom txhua lub Koom Txoos xeem tsa tshiab, qhib cov tsev kawm ntawv qhia cov haiv neeg ib txwm nyob hauv lub teb chaws ua Leej Choj xws li cov nyob Aws Los Pas teb.

Lub Koom Txoos tau pab txoj hauj lwm tsis pub ua luam neeg thiab nrhiav kev twj lij rau cov neeg tawv dub raug ua qhev nyob hauv cov tawv dawb tsev.

Vim tej yam li saum no, mas txij xyoo 1840 txog xyoo 1878 tsoom neeg ua Ntuj kev cai nyob hauv cov teb chaws xeem tsa lub Koom Txoos tshiab hlob mus sai; xyoo 1840 muaj li 4,778,800 leej hos txog xyoo 1878 muaj txog 14,559,147 leej.

Tim 8 lub 12 hlis 1869 Vaj Qhia Pis Yus Cuaj (Pope Pius IX) qhib lub Rooj Ncauj Lus Vas Tis Kas Ib (First Vatican Council). Cov Tswv Qhia zeem tseeb tias Vaj Qhia tsis muaj qhov yuam kev thiab Vaj Qhia yog tus muaj hwj chim siab tshaj plaws nyob hauv lub Koom Txoos.

Nyob hauv xyoo 1870 cov tseem hwv Is Tas Lias tuaj txeeb Vaj Qhia lub teb chaws nyob Los Mas. Vaj Qhia tsuas nyob tau hauv lub tsheej Vas Tis Kas xwb. Txog xyoo 1929 tim 11 lub 2 hlis ntuj, tus txoov tim tswv Is Tas Lias Mus Xos Lis Nis (Benito Mussolini) nrog Vaj Qhia tus thoob xwm ntawv hais haum, mas lub 6 hli tim 7 tseem hwv Is Tas Lias thiaj cia Vas Tis Kas txais kev twj lij thiab tsa ua cov Kav Tos Liv lub xeev. Thaum ntawd, Vaj Qhia Pis Yus Kaum Ib (Pope Pius XI) yog tus tswj lub Koom Txoos.

Thaum txoj cai Koom Tshaj sawv, mas cov ua Ntuj kev cai nyob ntau lub teb chaws raug hiam thiab tua, Vaj Qhia Pis Yus Kaum Ib thiaj tshaj tias Koom Tshaj yog lub Koom Txoos tus yeeb ncuab loj.

Nyob ntau lub teb chaws, cov tseem hwv tshiab tau sawv los hiam lub Koom Txoos xws li nyob Mev Xis Kos teb, muaj peb txhiab tawm tus Leej Choj raug ntiab tawm teb chaws thiab raug tua tuag, cov Phauj raug ntes mus ua dev. Nyob Is Npes Lias teb, cov Leej Choj thiab cov Phauj kuj tuag coob hauj sim, lawv tseem txeeb Koom Txoos lub cuab tam ua lawv tug thiab. Nyob teb chaws Xos Vias (Soviet) los kuj ib yam. Nyob As Ntses Tis Nas (Argentina) tseem hwv kuj rhuav cov tsev teev Ntuj hauv lub teb chaws, lawv txeeb cov tsev kawm ntawv Kav Tos Liv mus ua tseem hwv tug. Hos nyob Kws Npas (Cuba), tseem hwv Koom Tshaj hiam cov ua Ntuj kev cai thiab kuj ntiab cov Leej Choj Is Npes Lias rov qab mus lawv lub teb chaws.

Xyoo 1933 cov Nas Ntxis (Nazi) tau ua tseem hwv kav Zes Mas Nias teb, lawv pib hiam lub Koom Txoos nyob hauv lub teb chaws. Vaj Qhia tus tiam lis nyob Zes Mas Nias nrog tseem hwv sib tham haum kom txhob hiam lub Koom Txoos nyob Zes Mas Nias, tab sis cov Nas Ntxis tsis mloog ces xyoo 1937 lub Koom Txoos thiaj tshaj cov lus cem His Laws (Hitler) thiab cov tseem hwv Nas Ntxis, Vaj Qhia kuj tsis pom zoo rau cov Nas Ntxis kev hiam cov Yus Das thiab. Tsis kav tseem muaj cov ua Ntuj kev cai thiab cov Yus Das raug cov Nas Ntxis ntes mus kawm hauv tsev loj faj thiab tua pov tseg coob nyob hauv ntau lub teb chaws, xws li nyob Pos Kas teb.

Xyoo 1939 tus Vaj Qhia tshiab yog Pis Yus Kaum Ob (Pope Pius XII), nws rhuav cov lus txiav hauv xyoo 1704 uas tsis pub lub Koom Txoos nyob Suav teb ua kab ke Suav los teev Ntuj. Vaj Qhia pom zoo cia cov ua Ntuj kev cai ua kab ke hwm Khoov Fus Txw thiab hwm poj yawm txwv koob tau, mas lub Koom Txoos nyob Suav teb thiaj rov pib vam meej mus txog thaum cov Koom Tshaj sawv los tswj lub teb chaws hauv xyoo 1949 lub Koom Txoos nyob Suav teb mam ntsib xwv txheej loj.

Vaj Qhia Pis Yus Kaum Ob kuj tseem tshaj lus zeem tseeb tias txij no mus lub Koom Txoos yuav ntseeg raws li ib txwm tau ntseeg los tias Tswv Ntuj tau npo niam Mab Liab lub cev mus saum ntuj lawm tiag.

Txog xyoo 1962 Vaj Qhi Zam Nees Nkaum Peb (Pope Paul XXIII) hu 2,400 tus Tswv Qhia thoob ntiaj teb tuaj ua lub Rooj Ncauj Lus, lawv sib sau ntaus tswv yim txog txoj kev ntseeg Ntuj hauv lub Koom Txoos kom xwv tej kev ntseeg rov plhis tshiab tuaj. Lub Rooj Ncauj Lus no hu ua ‘Rooj Ncauj Lus Vas Tis Kas Ob’ (Vatican Council II).

Tsoom Tswv Qhia ua lub Rooj Ncauj Lus tau 3 xyoos sib law, mas xyoo 1965 thiaj tiav. Lawv tau tshaj 17 tsab ntawv rau lub ntiaj teb yam li: plaub tsab tshaj lus qhia (Constitution), cuaj tsab txib tsa txhooj (Decree), peb tsab ceeb toom (Declaration), ib tsab tso xov.

Txij lub Rooj Ncauj Lus Vas Tis Kas Ob los, tas lub Koom Txoos kho tus yam ntxwv thiab tsa txoj cai tshiab raws li 17 tsab ntawv. Tsoom Tswv Qhia nrog Vaj Qhia pom zoo tshaj rau sawv daws nyob tas ntiaj teb.

Vaj Qhia Paj Lug Rau (Pope Paul VI) kuj tau tshaj cov lus rau cov neeg ua Ntuj kev cai paub tias txij no mus lub Koom Txoos Kav Tos Liv thiab lub Koom Txoos Os Thos Dos yuav tig los sib tuav tes tsim kev sib haum xeeb rau Yes Xus lub Koom Txoos. Lub Koom Txoos Kav Tos Liv saib Vaj Qhia yog tus tswj tas sawv daws, tsoom Tswv Qhia yog tus sawv Leej Pleev chaw coj kev teev Ntuj thiab qhia Ntuj Lus nyob hauv lub Ceeb Koom Txoos. Lub Koom Txoos yuav tshaj Ntuj Lus raws tus piv txwv Yoog Luag Txuj. Lub Koom Txoos yuav hwm lwm txoj kev teev hawm thiab tso kev twj lij rau neeg xaiv txoj kev ntseeg ywj neeg siab.

Muaj neeg coob tawm los tiv Koom Txoos cov lus qhia txog kev tsa cuab thiab xaiv txij nkawm, mas Vaj Qhia Paj Lug Rau thiaj tshaj cov lus hais txog neeg txoj sia (Humannae vitae) los zeem tseeb txog Koom Txoos cov lus qhia tias tus neeg rho me nyuam los yog muab tshuaj ntaus me nyuam pov tseg mas yog nws tau hla Huab Tais Lo Lus Qhia tsis txhob tua neeg, vim tias thaum neeg lub cev pib xeeb me nyuam mas tus me nyuam ntawd yeej muaj txoj sia lawm, neeg yuav tau hwm txoj sia ntawd. Thiab Vaj Qhia kuj tsis kheev cia neeg noj tshuaj tsis pub muaj me nyuam, los yog sam neeg kom txhob muaj me nyuam.

Lub 8 hli xyoo 1978 Vaj Qhia Paj Lug Rau tuag, ces tus Vaj Qhia tshiab yog Zam Paj Lug, tab sis nws ua Vaj Qhia tau 33 hnub xwb ces nws kuj tuag lawm thiab, yog li tim 16 lub 10 hli, Koom Txoos Kav Tos Liv thiaj xaiv Zam Paj Lug Ob (Pope John Paul II) ua Vaj Qhia.

Vaj Qhia Zam Paj Lug Ob nquag ntuas cov tseem hwv Aws Los Pas kom tso kev cai Koom Tshaj tseg, ces xyoo 1981 lub 5 hlis tim 13 muaj ib tug neeg Tws Kis siab phem tua phom raug Vaj Qhia nyob hauv lub nroog Los Mas, tab sis Vaj Qhia tsis tuag.

Muaj ib cov poj niam hais tias lub Koom Txoos saib tsis tau lawv, lub Koom Txoos thiaj tsis kheev cov poj niam sawv los tuav cov kab xwm loj hauv lub Koom Txoos, ces xyoo 1988 Vaj Qhia Zam Paj Lug Ob  thiaj tshaj cov lus pom zoo cia cov poj niam muaj feem pab tau hauj lwm hauv lub Koom Txoos tab sis tsis kheev cov poj niam ua Leej Choj coj lub Txoos vim lub hauv paus mas Yes Xus tshwj txoj kab xwm no rau cov thwj tim txiv neej xwb.

Vaj Qhia Zam Paj Lug Ob muab siab ntuas lub Koom Txoos kom hwm lwm txoj kev teev hawm. Nws hais tias “Peb cov neeg ntseeg txog Yes Xus, peb kuj hwm tej pab neeg uas coj lwm txoj kev teev hawm, xws li cov coj Phus Thas kev cai, cov coj Mawv Xis Lim kev cai thiab peb yuav hwm cov His Xas Lais.” Vaj Qhia kuj tau mus tsham cov teb chaws coj kev teev hawm Mawv Xim Lim, Phus Thas, His Ntus, thiab mus tsham lub teb chaws His Xas Lais.

Yuav tas tiam 20 uas yog xyoo 1999 Vaj Qhia Zam Paj Lug Ob tau sau ib tsab ntawv los txhawb nqa kev tshaj Ntuj Lus nyob As Xias tuam teb. Nws tau hais ob qib lus ntuas cov neeg ntseeg Kav Tos Liv li no:

1. Nej yuav kub siab ntseeg txog Yes Xus, vim Yes Xus tib leeg yog tus Huab Tais Cawm Seej. Nws tib leeg yog tus Tswv coj sawv daws kev. Yes Xus hlub cov neeg tau txais lub Cim Ntxuav. Nws kuj hlub tej pab neeg uas coj lwm txoj kev teev hawm thiab. 2. Thaum nej ntsib tej pab neeg coj lwm txoj kev teev hawm, mas nej yuav hwm lawv, nej yuav ua neeg me nyob ntawm lawv xub ntiag; lawv tej kev teev hawm yeej muaj tej yam txaus qhuas thiab tseeb tiag, nej saib tej yam ntawd loj, nej txhob hais lus thuam lawv; nej yuav nrog cov neeg ntawd sib koom tsim kev thaj yeeb, kev ncaj ncees thiab kev sib nyiam sib hlub. Yog tias nej rau siab coj tus cwj pwm zoo li hais los no, mas nej thiaj yuav ua cov tub tshaj Ntuj Lus mus raws qhov tseeb tiag.

VII. TXHEEJ TXHIJ LUB KOOM TXOOS

Hnub tim 15 lub 8 hli, xyoo 1967 Vaj Qhia Paj Lug Rau ceeb toom kev txheej txhij Koom Txoos li no:

  1. Vaj Qhia yog tus saib tas lub Koom Txoos thoob ntiaj teb.
  2. Cov tseem hwv (the Roman Curia).
    1. Ob lub Rooj Lis Kab Xwm nrog Vaj Qhia.

– Lub Rooj cev Vaj Qhia ntawv (Secretariat of State).

– Lub Rooj fim ntiaj teb cov tseem hwv. (Synod of Bishops)

  • Cuaj lub Pwm Tsav (Dicasteries/Congregation)

– Lub Pwm Tsav txuag kev ntseeg.

– Lub Pwm Tsav saib cov Koom Txoos Toob Fab Nrab.  

– Lub Pwm Tsav saib cov Tswv Qhia.

– Lub Pwm Tsav saib cov Cim nqa Tswv Ntuj txiaj ntsim.

– Lub Pwm Tsav saib lub Koom Txoos cov kab ke.

– Lub Pwm Tsav saib tsoom neeg.

– Lub Pwm Tsav saib cov Koom Haum cog lus.

– Lub pwm Tsav saib kev qhia txuj Kav Tos Liv.

– Lub Pwm Tsav tshaj Ntuj Lus rau cov haiv neeg.

  • Peb lub Rooj Lis Kab Xwm (Pontifical Councils)

– Lub Rooj Lis Kab Xwm cov ntseeg txog Yes Xus rov los nyob ua ke.

– Lub Rooj Lis Kab Xwm cov tsis ntseeg.

– Rooj Lis Kab Xwm kev ncaj kev thaj yeeb

  • Ob lub Rooj Leej Nrog Saib (Pontifical Commissions).

– Lub Rooj tuav xam tsoom neeg nyob ua ke

–  Lub Rooj lis kab xwm txheeb neeg nyob hauv lub Koom Txoos Kav Tos Liv.

  • Peb lub Rooj Txiav Txim (Tribunals).

– Lub Tuam Rooj txiav txim (Supreme Tribunal of the Apostolic Signatura).

– Lub Rooj txiav txim txog lub Cim Cog Lus (Tribunal of the Rota Romana).

– Lub Rooj Txiav Txim hias txog lub Cim Daws Txhaum. (The Apostolic Penitentiary).

  • Cov Rooj Lis Kab Xwm Vaj Qhia tsev (Offices).
  • Vaj Qhia cov tiam lis.
  • Lub Rooj Tswv Qhia sawv chaw.
  • Lub Koom Txoos Tuam Rooj Ncauj Lus.
  • Rooj Tswv Qhia xeev ntuj.
  • Ceeb Koom Txoos.
    • Tswv Qhia (Bishop). Rooj Ncauj Lus Vas Tis Kas Ob hais txog tus Tswv Qhia tias: Tus Tswv Qhia txij thaum nws txais ib lub Koom Txoos los ua nws lub ceeb, nws sawv Huab Tais chaw zov nws pab yaj, nws zwm rau Vaj Qhia, nws ua tswv muaj ib txog hauj lwm ua; yam li nws yuav qhia Ntuj Lus, nws yuav pab sawv daws kom ntshiab tuaj, nws yuav kav nws lub Ceeb Koom Txoos.

Nyob hauv lub Ceeb Koom Txoos twg, mas Tswv Qhia ua tus kav, muaj cov pab Tswv Qhia yog tsoom Leej Choj, thiab cov Rooj tuav xam. Tswv Qhia yuav vam txog npoj Leej Choj hauv nws lub Ceeb Koom Txoos pab nws saib lub Cheeb thiab tshaj Ntuj Lus. Tswv Qhia yuav tsa lub Rooj Tuav Xam los pab Tswv Qhia nco txog txhua yam thiab pab Tswv Qhia xav tswv yim, tab sis lub Rooj yuav tsis muaj cai txiav txim dab tsi, tus txiav yog Tswv Qhia.

Tus Tswv Qhia yuav npaj kom muaj ib lub Rooj Tuav Xam tsoom ntseeg xws li tus sawv tsoom Leej Choj chaw, tus sawv tsoom Leej Tij chaw; los saib txoj hauj lwm tshaj Ntuj Lus. Tswv Qhia kuj xaiv plaub tsib tug Leej Choj los ua lub Rooj Xov Thawj pab tawm tswv yim.

  • Tsoom Leej Choj (Priests). Cov Leej Choj nrog lawv tus Tswv Qhia ua ib npoj Leej Choj muaj ntau yam hauj lwm ua. Cov Leej Choj muaj cai tuaj ntsib Tswv Qhia kom tau sib tham txog lub luag hauj lwm.
    • Rooj tuav xam.
    • Rooj xov thawj.
    • Rooj lis kab xwm.
  • Lub Cheeb Tsam.

8.2 Tus tswj Cheeb Tsam.

8.2 Rooj tuav xam.

8.3 Rooj lis kab xwm.

9. Zej zos ntseeg. Yog ib lub zos lo sob peb lub zos nyob ua ke, los ib thaj tsam nyob hauv nroog uas lawv muaj ib qho chaw sib sau ua Txoos Teev Ntuj, muaj ib tug ‘Leej Tsa’ los ‘Leej Qee’ saib lub tsev tshaj Ntuj Lus nyob ntawd. Li ntawd, ib lub zos uas muaj tej yim ntseeg tab sis lawv tsis muaj chaw sib sau ua Txoos Teev Ntuj, tsis muaj leej twg coj lawv, mas lawv ua tsis tau ib zej zog ntseeg.

Kev cai, nyob hauv cov teb chaws ua Ntuj kev cai tau ntev los thiab sawv daws nyob ua tej lub zos ib txhiab los ob txhiab leej ntseeg, mas ib zej zog ntseeg muaj ib tug Leej Choj saib.

Ib zej zog ntseeg mas faib kev tswj zoo li no:

1. Tus tswj; nws yog ib tug Leej Choj coj tsoom ntseeg hauv txoj kev teev Ntuj, nws ua Thaj Txi Ntuj, ua cov Cim Ntshiab, qhia Ntuj Lus nyob hauv lub Txoos, ntuas sawv daws thiab pab sawv daws coj tus yam ntxwv haum lub Moo Zoo, pab tsim ‘cov npoj ua num tim khawv’, pab saib cov tsev, nrhiav sij hawm mus xyuas thiab pab sawv daws.

2. Pab lis thawj; yog ib pab neeg saib lub zej zog ntseeg kom ua tau ib lub cim rau sawv daws tau pom txog Yes Xus lub Moo Zoo, lawv ua 3 yam hauj lwm, yam li: tshuaj xwm txog lub zej zog ntseeg; tuav xam tej yam cov ntseeg ua; tshaj rau zej zog paub txog cov lus tuav xam. Nyob hauv pab lis thawj yuav tsum muaj Leej Tsa, Leej Qee, Leej Nrog tib si vim pab lis thawj ntsuas tas lub zej zog ntseeg tus yam ntxwv, lawv yuav yog ib co neeg pau blub zej zog ntseeg cov hauj lwm tib si. Cov li thawj yuav tsum xaiv cov neeg txawj xav tom ntej tom qab, ua piv txwv zoo, kub siab pab lub Koom Txoos thiab txawj hais lus. Cov lis thawj yuav xub xyaum pom zej zog ntseeg tus yam ntxwv, mas lawv yuav ntsuas saib tus yam ntxwv ntawd puas haum lub Moo Zoo los puas xis Tswv Ntuj siab.

3. Cov npoj ua num tim khawv; yog cov ntseeg nyiam ua tim khawv raws li lawv ua tau ces lawv ua ib pab kom tau sib sab laj los sib nres.

4. Zeg zog ntseeg cov tsev; yog cov tsev los cov hauj lwm uas lub zej zog ntseeg npaj tseg kom tau pab teb chaws zoo li tsev kawm ntawv, tsev kho mob, tsev txais qhua.

‘Leej Tsa’ yog cov Leej Choj, cov Tub Tsob Hwb (Deacons) thiab tas huv tib si cov neeg uas lub Koom Txoos tsa lawv nrog cov Tswv Qhia thiab nrog cov Leej Choj coj tsoom neeg ua Ntuj kev cai mus taug kev teev Ntuj thiab txais Ntuj Lus.

‘Leej Qee’ (The religious) yog cov neeg uas lawv cog lus mus taug kev tsim txiaj, kev pluag, kev mloog lus; lawv xaiv ib txog kev txawv lub ntiaj teb neeg vim Tswv Ntuj lub Ceeb Tsheej. Tswv Ntuj tuaj tshoj lawv siab, Ntuj qee lawv ntawm lub ntiaj teb neeg. Cov Leej Qee yog cov Phauj (Sisters), cov Tij (Brothers), thiab cov Leej Choj cog lus (Regular priest).

‘Leej Nrog’ (Laity) yog cov neeg tseem nrog lub ntiaj teb neeg nrhiav noj nriav haus, lawv tsis tau cog lus xws li cov Leej Qee. Cov Leej Nrog muaj 2 yam: Cov ntseeg nquag thiab cov ntseeg tsaug zog.

Cov ntseeg nquag (Devout Laity) yog cov uas lawv kub siab ua num tim khawv. Cov ntseeg tsaug zog yog cov uas lawv tsuas teev Ntuj xwb tab sis lawv tsis kub siab pab luag tej, lawv ua tsis tau kom lub Moo Zoo ri mus. Yog li tus tswj zej zog yuav tsum nrhiav txoj kev pab sawv daws ua neeg ntseeg nquag.

    Translate »